दिवाळीतील फटाक्यांमुळे होणार्‍या ध्वनी व वायू प्रदूषणाची जबरदस्त चिंता अनेक पर्यावरणप्रेमींसकट न्यायव्यवस्थेसही होत आहे. फटाक्यांमुळे प्रदूषण होतच नाही, असे म्हणणे अजिबात नाही. त्यावर आक्षेपही नाही. प्रदूषणाचे प्रमाण आणि फोडले जाणारे खापर याचा विचार होणे आवश्यक आहे. त्यावरून विरोधामागे पर्यावरणाच्या जतनाची काळजी किती आणि संस्कृतीस हीन ठरवण्यासाठी होणारा वापर किती, याचाही विचार होणे गरजेचे आहे.
भारतासह जगभरातील अनेक निसर्गपूजक संस्कृतींमध्ये पितरांच्या विधींमध्ये कमालीचे साम्य आढळते. दिवाळीत आकाशदीप लावणे, उल्कदान करणे हे विधी सांगितले आहेत. उल्कादान ही केवळ आधुनिक फटाक्यांच्या प्रथेची उपपत्ती नाही. तिच्यामागे पितरांना मार्ग दाखविण्याची कल्पना आहे.
(सूर्य तूळ राशीत असताना, भूतदर्शी (नरकचतुर्दशी) प्रदोषकाळी लोकांनी हातात उल्का घेऊन पितरांना मार्गदर्शन करावे.)
उल्कादान करताना:
(माझ्या कुळातील जे जीव अग्नीने दहन झाले आणि जे दहन झाले नाहीत, त्यांना या उज्ज्वल प्रकाशामुळे उत्तम गती प्राप्त होवो.)
आणि
(महालयाच्या वेळी यमलोक सोडून येथे आलेल्या पितरांना या प्रकाशामुळे परतीचा मार्ग दिसो आणि त्यांनी आपल्या लोकाकडे प्रयाण करावे.)
असे म्हटले जाते.
महालय पक्षात पितर पृथ्वीवर येतात, त्यांच्या निमित्ताने श्राद्ध-तर्पण केले जाते आणि दिवाळीच्या काळात त्यांना त्यांच्या लोकाकडे परत जाण्यासाठी प्रकाश दाखविला जातो, अशी या विधींमागील संकल्पना आहे. त्यामुळे दिवाळीतील दिवे, आकाशदीप आणि उल्कादान यांचा संबंध केवळ लक्ष्मीपूजन किंवा अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाशी जोडणे अपुरे ठरेल. त्यामागे पितृस्मरण आणि पितरांच्या परतीच्या प्रवासाची संकल्पनाही आहे.
हे पितरांचे पृथ्वीवर येणे, परतीचा प्रवास व त्यांना प्रकाश व ध्वनी या माध्यमातून परतीचा मार्ग दाखवण्याची परंपरा अनेक निसर्गपूजक संस्कृतींत होती व काही प्रमाणात आहे. प्राचीन आयर्लंड आणि सेल्टिक संस्कृतीतला सॅमहॅन, जपानमधील ओबॉन, चीनमधील झोंग्युआन आणि भारतीय पितृपक्ष, कार्तिकमास, दिवाळी यांत कमालीचे साम्य आढळते. अनेक निसर्गपूजक संस्कृतींत पितरांशी संवाद साधणारा कावळा हाही एक समान धागा आहे. पाश्‍चिमात्य निसर्गपूजक संस्कृतीतील ‘रेव्हन’, ओडिनच्या ‘ह्युजिन’ व ‘म्युनिन’ आणि आपल्याकडील ‘काकभुशुंडी’ यांच्यातील फरक प्राचीन भारतीय प्रगल्भतेचे दर्शन घडवतो. त्यावर अधिकाधिक संशोधन होणे गरजेचे आहे.
तैमुरीद राजदूत अब्दुर रझ्झाक याने देवराय(द्वितीय)च्या दरबारातील महानवमी उत्सवाचे वर्णन करताना विविध प्रकारच्या आतषबाजीच्या साधनांचा उल्लेख केला आहे. हा भारतातील फटाक्यांच्या सार्वजनिक प्रदर्शनाचा सर्वांत जुना महत्त्वाचा लिखित उल्लेख आहे. ओडिशाचे गजपती प्रतापरुद्रदेव यांच्या ‘कौतुकचिंतामणी’ या संस्कृत ग्रंथात फटाके तयार करण्याच्या मिश्रणांची सूत्रे आढळतात. गंधक, कोळसा यांसारख्या पदार्थांचा उपयोग त्यात वर्णिलेला आहे. त्यामुळे हा केवळ फटाक्यांचा उल्लेख नसून त्यांच्या निर्मितीच्या तंत्रज्ञानाचा महत्त्वाचा दुवा आहे. ‘कौतुकचिंतामणी’त कषायधूमन(धूर निर्माण करणारा किंवा रंगीत धूर सोडणारा फटाका), चामरवाण (चामरासारखा पसरत जाणारा अग्निप्रकाश निर्माण करणारा बाण), चन्द्रचूडवि(चंद्रासारखा प्रकाशमान होणारा फटाका), चंपावाण(चंपकपुष्पासारखा दिसणारा बाण), पुष्पवाण(फुलांसारख्या ठिणग्या किंवा प्रकाश निर्माण करणारा बाण), धूमधूमवाण(ध्वनी व धूर निर्माण करणारा बाण), तीक्ष्णवाण(तीव्र ज्वाला निर्माण करत वेगाने जाणारा बाण), अशा अनेक फटाक्यांचे व त्यांच्या निर्मितीचे वर्णन आहे. त्यासाठी वापरले जाणारे गंधक, यवक्षार, शोरा, बंगार, कोळसा, धातू व लोहचूर्ण, हरितक, वासांगिरिक, खदिर, पोकळ बांबू, वात, पंचक्षार, वेणुनाल, भापुपाषाण, एरंडबीजमज्जा, पारा, भक्ष्यपिष्ट, शिसे, कथील, गोमूत्र, हिंगुलक, आदी अनेक पदार्थांचा वापर करून फटाके तयार केले जात. विजयादशमीच्या निमित्ताने लोकांच्या मनोरंजनासाठी त्यांचा उपयोग राजे करत असत. दिवाळीत दिवे लावण्याची परंपरा आणि दिवाळीत फटाके उडविण्याची परंपरा या ऐतिहासिकदृष्ट्या एकाच काळातील नाहीत. दिवाळीच्या प्रकाशपरंपरेचे मूळ फार जुने आहे; परंतु फटाके दिवाळीच्या उत्सवात रूढ झाल्याचे ठोस पुरावे मध्ययुगीन आणि विशेषतः अठराव्या शतकापासून आढळतात.
फटाक्यांमुळे प्रदूषण होते असे म्हणणे म्हणजे, मोठमोठ्या कंपन्या जी प्रदूषके नदीच्या पाण्यात सोडतात त्यांकडे दुर्लक्ष करून नदीकाठी महिलांच्या धुणी धुण्याने नदी प्रदूषित होते म्हणण्यासारखे आहे. जे फटाके दिवाळीत प्रदूषण करतात, ते नाताळात व नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी वाजवले तर प्रदूषण करत नाहीत असे न्यायव्यवस्थेस वाटते. ईदच्या वेळेस कुणाचेही प्राणिप्रेम कण्हत नाही आणि ‘ख्रिसमस ट्री’साठी होणारी वृक्षतोड आसवे ढाळत नाही. समुद्रकिनारी होणार्‍या संगीतरजनी ध्वनिप्रदूषण करत नाहीत; फटाके करतात, असे प्रशासनाचे प्रामाणिक मत आहे. महसूल निर्माण करणारी गोष्ट प्रदूषणकारक असलेले प्रशासनास चालते. मानवी सेवेने केलेली वृक्षतोड व शांततेने केलेली प्राणिहत्या चालते. हिंदू संस्कृती महसूल निर्माण करत नाही व गळेही कापत नाही; त्यामुळे, तिचे प्रदूषणकारक असणे क्रमप्राप्त आहे!
मुद्दा होणारे प्रदूषण नाकारण्याचा अजिबात नसून केवळ संस्कृतीशी संबंधित असलेले प्रदूषण वर काढण्याचा आहे. स्वत:च्या वाहनापासून विमानापर्यंत प्रत्येक गोष्टीस प्रदूषणकारक ठरवून विरोध केला पाहिजे. तसे घडते का? संस्कृती जपतानाही त्याचा मूळ उद्देश व प्रमाण लक्षांत घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. संस्कृतीत आहे म्हणून वाट्टेल तेवढे व वाट्टेल तसे फटाके फोडणे गैरच आहे. पाळी येताच देवळात जाण्याची पाळी आली असे वाटणार्‍या महिलांसारखे जर कुणास दिवाळी येताच फटाक्यांचे प्रदूषण तेवढ्यापुरते आठवू लागले, तर मुद्दाम फटाके फोडा.
दिवाळी हा ध्वनीचा व प्रकाशाचा सण आहे. दीपप्रज्वलन करा, फटाके फोडा!
