शांततापूर्ण(?) आंदोलन नेमके कशासाठी?

प्रशांत भूषण, अभिनेता प्रकाश राज आणि आयसाची नेहा बोरा यांनी ‘शांततापूर्ण आंदोलना’विरोधात सरकार दडपशाही करत असल्याची भूमिका मांडली. ‘राज्यघटनेने दिलेला आंदोलन करण्याचा हक्क’, याचाही उद्घोष मोठ्या प्रमाणावर करण्यात आला. जे कारण सांगून आंदोलने केली जात आहेत, ती त्याच कारणासाठी आहेत, की त्यामागे वेगळेच काही तरी हेतू आहेत याचा विचार करणे भाग आहे!

सरकारने आंदोलनाची परवानगी नाकारली व पर्यायी जागा सुचवली; तरीही जाणीवपूर्वक परवानगी नाकारलेल्या ठिकाणी जाणे, नंतर पोलिसांसोबत वाद घालणे ही लोकशाहीतील ‘शांततापूर्ण’ आंदोलनाची पद्धत आहे की राजकीय फायद्यासाठी एखादा वाद मुद्दाम निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे? 

त्याच्या समर्थनासाठी राज्यघटनेने दिलेला ‘आंदोलनाचा हक्क’ सांगितला जातो. पण, खरोखरच राज्यघटनेने तो अमर्यादित दिला आहे का? कुणालाही वाटेल तिथे आणि जेव्हा वाटेल तेव्हा विनाअट आंदोलन करता येईल, असे कलम १९ म्हणत नाही. कलम १९(१)(अ) भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा हक्क देते. कलम १९(१)(ब) विनापरवाना शांततापूर्ण जमाव जमवण्याचे स्वातंत्र्य देते. परंतु कलम १९(३) सार्वजनिक सुव्यवस्थेच्या हितसंबंधात वाजवी बंधने घालण्यास सरकारला परवानगी देतो. त्यामुळे, कुणासही आंदोलनाचा हक्क आहे; पण तो अमर्याद व अनिर्बंध नाही. 

अभिजित दिपके यांनी मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या विरोधात शिवाजी पार्क येथे आंदोलनाची घोषणा केली. मुंबई पोलिसांनी परवानगी नाकारली. कारण काय होते, याचा स्पष्ट व थेट उल्लेख पोलिसांनी परवानगी नाकारताना केला. २०१३सालच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार खेळाशिवाय इतर कारणांसाठी शिवाजी पार्कचा वापर करण्यावर बंधन आहे, हे कारण देत पर्यायी जागा निवडण्यास सांगितले. पर्यायी जागेचा वापर करू, असे म्हणण्याऐवजी दिपके यांनी ’जेल भरो आंदोलनाची’ घोषणा केली. न्यायालयीन निर्बंध असलेल्या जागेवर आंदोलन करण्यास परवानगी नाकारली हे माहीत असूनही त्याच जागेसाठी अडून का बसले? 

परवानगी नाकारलेल्या जागी गेल्यास पोलीस बंदोबस्त असतो, त्यामुळे वाहतूक व सार्वजनिक दळणवळणात अडथळा येऊ शकतो आणि पोलिसांनी अडवले, की ‘सरकारची दडपशाही’ म्हणत वाद घालता येतो. हा वाद स्वतःच एक प्रचाराचे माध्यम बनतो. पोलिस येतात, बॅरिकेट्स लावले जातात, आंदोलक घोषणा देतात, कोणाला तरी ‘डिटेन’ केले जाते, ताब्यात घेतले जाते, कॅमेरे सुरू होतात, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय प्रसिद्धी मिळते. पोलिसांची कारवाई हीच मुख्य बातमी बनते आणि लोकांच्या आवाजाची लोकशाहीत गळचेपी होत असल्याची आवईही उठवता येते!

ही राजकीय रणनीती आता वेगवेळी रूपे घेत मोठी होत आहे. प्रत्येक ठिकाणी ‘शाहीन बाग’ करून झाल्यानंतर आता प्रत्येक ठिकाणी ‘जंतर मंतर’ करण्याचे बोलले जात आहे. लोकशाही मार्गाने सत्ता मिळवता येणे शक्य नाही, तेव्हा ती रस्त्यावर उतरून मिळवण्याचा हा मार्ग आहे. मग, निवडणुका हव्यात तरी कशाला? सत्ताही रस्त्यावर आणि निर्णयही रस्त्यावरच. अशाने एक दिवस देशच रस्त्यावर येईल!

सत्ता उलथवण्यासाठी आंदोलन केले जात असल्याचा स्पष्ट व स्वच्छ हेतूही प्रशांत भूषण यांनी बोलून दाखवला. पण, तो बदल रस्त्यावर करायचा की मतपेटीतून करायचा? याचे उत्तर मात्र त्यांच्याजवळ नाही. रस्त्यावर उतरून निर्नायकी अवस्थेत केलेले सत्ताबदल अराजकतेकडे घेऊन जातात, हे २०११साली लिबिया, सिरिया आणि अलीकडच्या काळात श्रीलंका व बांग्लादेश यांनी दाखवून दिले आहे!

मुख्य हेतू लपवून सुरुवातीला भलत्याच उद्देशास पुढे करून आंदोलन करण्याला आता लोक कंटाळले आहेत. मुख्य हेतूशी शेवटपर्यंत प्रामाणिक असलेली अनेक आंदोलने यापूर्वी यशस्वी झाली आहेत. आपला मुख्य राजकीय हेतू लपवून लोकांच्या भावनेस हात घालणारा मुद्दा पुढे करणारी आंदोलने आता लोकांना नकोशी झाली आहेत. लोकांसाठी म्हणून केलेली आंदोलने लोकांसाठीच अडचणीची ठरू लागली आहेत. ‘चळवळ, आंदोलने का यशस्वी होत नाहीत’, असे विचारणार्‍या विचारवंतांनी याचा विचार अवश्य करावा!

कुणी काय घालावे, हे ठरवणारे तुम्ही कोण?

नवरात्रीत गरबा नृत्याचे अनेक व्हिडिओ, फोटो सोशल मीडियावर व्हायरल होत असतात. त्यात एक फोटो एका महिलेने शेअर केला व हे प्रकार बंद व्हावेत, यासाठी काही तरी लिहा असे सुचवले. केवळ एका लहानशा धाग्यावर टिकून असलेली छायाचित्रातील ती पाठमोरी चोळी, संस्कृतीचे अंग अंग जाळून टाकण्याची निरगाठ आहे. 

चार भिंतींच्या आत आपण काय कपडे घालतो किंवा घालत नाही, यात कुणालाही स्वारस्य नसते. सार्वजनिक ठिकाणी वावरताना मात्र काही संकेतांचे पालन करणे आवश्यक असते. प्रसंग कुठला आहे, त्यामागे हेतू व संकल्पना काय आहे, वेळकाळ कुठला आहे त्यानुसार कपडे असावेत, हा सामान्य संकेत आहे. हा संकेत धुडकावून लावल्याने कुणीही ‘कूल’, ‘मॉडर्न’, पुरोगामी होत नाही. ‘तसे केले नाही तर काय होते?’ हे विचारण्यात ‘विद्रोह’ वगैरे असला तरी विचार असत नाही. 

नवरात्रोत्सवात ‘गरबा’ हा सामूहिक नृत्यप्रकार असतो. त्यामागे सृजनशक्तीची आध्यात्मिक उपासना आहे. गर्भदीपाभोवती फेर धरून समूहाने नृत्य केले जाते. ही आदिशक्तीची उपासना आणि सामूहिक भक्तीची अभिव्यक्ती आहे. गोल गोल फिरून करावयाच्या नृत्यप्रकारांची नोंद अभिनवगुपांच्या भाष्यांत आहे. त्याला ‘रासक’, ‘हल्लिसक’ असे शब्द आहेत. त्यातील ‘मंडल रासक’ व ‘दंड रासक’ या प्रकारांत गरबा हे लोकनृत्य येते. त्याचा उद्देश आध्यात्मिक प्रगती व शक्तीची उपासना हाच आहे. 

या नृत्यासाठी घातले जाणारे कपडेही त्यामागच्या मूळ भूमिकेला समर्पक असावेत, ही अपेक्षा रास्त आहे. त्यात काहीच गैर, अवाजवी व ‘मोरल पोलिसिंग’ नाही. ‘कुणी काय घालावे, हे सांगणारे तुम्ही कोण?’ हा प्रश्‍नच इथे गैरलागू आहे. आपण घातलेले कपडे त्या प्रसंगाशी सुसंगत आहेत का, हा प्रश्‍न स्वत:च स्वत:ला विचारावा लागतो. ते आपणच ठरवावे लागते. इतरांना ते ठरवण्याचा अधिकार नसला तरी, आक्षेप घेण्याचा अधिकार निश्‍चितच असतो. 

प्रसंगास अनुरूप नसलेले कपडे घातल्याने संस्कृती बुडणार नाही. पण, त्या प्रसंगाचे महत्त्व कमी होईल किंवा किमान आपल्याला ते नाही हे अधोरेखित होईल. कपडे घालण्याचा उद्देश केवळ अंग झाकणे हा नाही. कपड्यांतून आपले व्यक्तिमत्त्व झळकते. म्हणूनच प्रसंग, वेळ, काळ ओळखून कपडे निवडणे गरजेचे असते. आपण घातलेल्या कपड्यांतून आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे दर्शन होण्याऐवजी अंगप्रदर्शन होत असेल तर ते योग्य नाही. ‘आम्ही काय घालावे, हे सांगण्याऐवजी तुमची नजर आवरा’, असे म्हणणे अनुचित आहे. पाहणारी नजर दूषित आहे, तसे दाखवणारे अंग नाही का? कुणी तरी लिहिलेला(बहुधा आकाश) एक शेर आठवला, त्याचा अवश्य विचार व्हावा.

तहजीब का मतलब बदल कर कुछ इस तरह हो गया

उनका दिखाना जायज, हमारा देखना गुनाह हो गया 

मृत पावलेल्या ख्रिश्‍चन व्यक्तीच्या घरी सांत्वनास जाताना किंवा अंत्यसंस्कारास जाताना सहसा काळे कपडे असावेत व मृत व्यक्ती हिंदू असल्यास पांढरे असावेत, हा सामान्य संकेत आहे. तिथे काळ्याचे पांढरे व पांढर्‍याचे काळे करण्यात काही अर्थ नसतो. ‘सांत्वन’ या प्रकाराशी निगडित परंपरागत सामूहिक स्मृतींशी जोडलेले ते औचित्य असते. 

या औचित्याचा भंग झाला, की खटकणे स्वाभाविक आहे. कुठले कपडे घालावेत हा ज्याचा त्याचा ‘चॉइस’ असू शकतो. पण, किमान सार्वजनिक ठिकाणी वावरताना हे स्वातंत्र्य कपड्यांसोबतच थोडे आवरते घ्यावे लागते. तिथे आवडनिवड, स्वातंत्र्य यापेक्षाही तारतम्य महत्त्वाचे. नऊवारी नेसून पोहू नये आणि बिकिनी घालून पूजेस बसू नये!

सीजेपीच्या आंदोलनात ‘हिंदुवाद मुर्दाबाद’

गोव्यात ‘एसआयआर’विरोधात सुरू असलेल्या सीजेपीच्या आंदोलनात ‘हिंदुवाद मुर्दाबाद’ या घोषणा देण्यात आल्या. यात आश्‍चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. सीजेपीच्या झुरळांमागे डाव्यांची शक्ती आहे. डाव्या वाळवीचा ‘मनुवाद’, ‘ब्राह्मणवाद’ आता आपल्या ‘हिंदुवाद’ या त्यांच्या मूळ दुखण्याकडे आलाय.

आंदोलन कुठलेही असो, कशाविरुद्धही असो; ‘आजादी’च्या घोषणा असायच्याच. ‘मनुवाद से आजादी’ हे तर ठरलेलेच. घोषित केलेल्या हेतूपासून आंदोलने भरकटतात, असे अनेकांना वाटते. पण, वास्तविक जिथे ती भरकटतात, तोच त्यांचा मूळ हेतू असतो. ‘आजादी’, ‘स्वातंत्र्य’ वगैरे गोष्टी यांना जिथे सत्ता नसते, तिथेच हव्या असतात. सत्तेत असलेल्यांना ‘हुकूमशहा’, ‘फासिस्ट’ वगैरे म्हणतात. पण, डाव्या विचारधारेची जिथे सत्ता असते, तिथे एखाद्या हुकूमशहा व फासिस्टपेक्षाही जास्त क्रौर्याने वागतात. 

‘आंदोलन करण्याचा अधिकार’ हे कायम सांगितले जाते. पण, त्याचबरोबर वाहतूक खोळंबणार नाही व त्याचा लोकांना त्रास होणार नाही याची जबाबदारी त्यांना घ्यायची नसते. आंदोलनाला परवानगी नाकारणे याला दडपशाही म्हटले जाते. काहींचा तर परवानगी मागायलाच विरोध आहे.  लोकशाहीत सत्तापरिवर्तन हे मतांमधून घडते. निर्णय संसदेत होतात. या दोन्ही जागा बदलून सर्व काही रस्त्यावर ठरायचे असेल तर मतदान तरी कशाला हवे आणि संसद तरी कशाला हवी?

हेतूशी प्रामाणिक असलेली आंदोलने यशस्वी होतात, हा इतिहास आहे. त्याला लोकाश्रयही मिळतो. नीट घोटाळ्याविरोधातील आंदोलनास अंशत: यश मिळाले. ते राजीनामा घेण्यापुरते मर्यादित राहिले. पण, राजीनामा हे त्या समस्येचे समाधान होते का? प्रधान गेले, जोशी आले; घोटाळे थांबावेत यासाठी काय केले, हा प्रश्‍न कुणीच विचारत नाही. आताही ज्ञानेशकुमारांचा राजीनामा हे समाधान आहे का? ‘एसआयआर’ प्रक्रियेत सुधारणा करणे व सरकारवर दबाव आणून त्या करवून घेणे, हे समाधान आहे. वास्तविक, त्या पदावरून काढून टाकता येत नाही हे सीजेपीसकट सर्व राजकीय पक्षांना पुरेपूर माहीत आहे. मागणीच अशी करायची, की ती पूर्ण करता येणार नाही. मग, त्याच्या नावे केवळ अराजक माजवता येते. असे अराजक वारंवार माजू लागले, की लोकही त्याला कंटाळतात. आताही तेच झाले आहे. सीजेपीचे हे दिशाहीन आंदोलन डाव्या बाजूने जात वाममार्गाकडे वळले आहे. 

‘व्होटचोरी’, नावे गाळली जाणे या प्रक्रियेत नेमका कुठे तसा प्रकार घडला आहे तो मांडणे गरजेचे आहे. तेरा कोटींची वजाबाकी अजिबात पटणारी नाही. त्यावर निवडणूक आयोगाने दिलेली आकडेवारी खोटी पाडणे अत्यावश्यक होते. पुराव्यासह सिद्ध करण्याच्या दिशेने काहीच घडत नाही. होतात ते केवळ राजकीय दावे. 

सीजेपी हा नवा राजकीय पक्ष जन्मास येऊन विरोधकांत आणखी एका विरोधकाची भर पडणार आहे. विरोधकांची मतविभागणी, त्यांच्यातील सुंदोपसुंदी वाढली तर त्याचा लाभ सत्ताधीशांनाच होईल. त्याव्यतिरिक्त या आंदोलनांचे काही अन्य फलित दिसत नाही. सीजेपीने केलेल्या राजीनाम्याच्या दोन्ही मागण्या राजकीय आहेत. विद्यार्थ्यांसाठी पुढे आलेले लोक हळूहळू राजकीय पक्ष होण्याच्या दिशेने चालत आहेत. किंबहुना त्यासाठीच त्यांनी विद्यार्थ्यांचा आधार घेतला असण्याची शक्यता अधिक आहे. 

विद्यार्थ्यांच्या हितासाठी शिक्षणमंत्र्यांच्या राजीनाम्यापासून निवडणूक आयुक्तांच्या राजीनाम्यापर्यंत लोंबकळलेला हा लोलक, पुढे किती राजकीय लोटांगणे घालतो हे येणारा काळ दाखवेल. पण, तोवर आंदोलनाचे मुद्दे सोडून ‘हिंदूवाद मुर्दाबाद’ करणारी डावी वाळवी झुरळांना खाऊन टाकेल. वाचलेली झुरळे राजकारणाच्या दलदलीवर स्वत:चे पोषण करतील. बाकी, ज्यासाठी आंदोलने होतात ते मुद्दे तसेच राहतील.

तुम्हांला ‘आंदोलक’ व्हायचे आहे का?

सरकारे रोजगार दिल्याचा दावा करत असतात. त्यात तथ्य किती, हे पैसे देऊनही नोकरी न मिळालेल्यांना विचारा. त्यामुळे, सरकार नोकरी, व्यवसाय देईल या भ्रमात राहणे युवकांनी सोडून दिले पाहिजे. नवनवे व्यवसाय शोधले पाहिजेत. गेली कित्येक दशके सुरू असलेल्या एका उद्योगाकडे तरुणांचे अजिबात लक्ष नाही. त्यांनी तो गांभीर्याने घेतलेलाच नाही. ‘आंदोलन’ हा तो उद्योग आहे. पण, आंदोलनापेक्षाही आंदोलक होणे जास्त लाभदायक आहे. तुम्हांला जर ‘आंदोलक’ व्हायचे असेल तर त्यासाठीच हा लेखप्रपंच आहे. 

आंदोलनाला फार मोठा इतिहास आहे. पण, आधुनिक काळात आंदोलने व आंदोलक यांना भलतेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यासाठी आंदोलनांचा अभ्यास असणे अजिबात उपयोगाचे नाही. त्याऐवजी आंदोलकांचा अभ्यास करणे फार महत्त्वाचे आहे. यशस्वी आंदोलक कसे व्हावे, हे कुठल्याही पुस्तकात सहसा आढळणार नाही. त्यासाठी रोजची वर्तमानपत्रे, इन्स्टाग्राम रील्स, वृत्तवाहिन्या पाहणे अत्यंत गरजेचे आहे. 

आंदोलक होण्यासाठी आंदोलनाची माहिती असणे गरजेचे आहे, ही घोर अंधश्रद्धा आहे. आंदोलन कुठलेही असो, आपण तिथे आंदोलक म्हणून समोर येणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अनेक होतकरू, पोलीस ‘डिटेन’ करतील म्हणून विनाकारण घाबरतात. पोलिसांनी ‘डिटेन’ करावे हाच आपला शुद्ध व स्वच्छ हेतू असला पाहिजे. त्यासाठी जिथे जमावबंदी आहे तिथेच जाणे, आपल्या अंगावर हात उगारेस्तोवर किमानपक्षी प्रतिउत्तर देईपर्यंत (कॅमेर्‍यांचा ‘फोकस’ आपल्यावरच असल्याचे नीट पाहिल्यानंतरच) पोलिसांना उचकटवत राहणे ही आंदोलक होण्याची पहिली पायरी आहे. केवळ घोषणा देणे पुरेसे नाही. त्यासाठी भाड्याने लोक मिळतात. हल्ली शिव्या देण्याचा जोडधंदाही सुरू झालाय. पण, त्यामुळे फार फार तर ‘व्ह्यूज’ वाढतात. आपल्याला ‘रीळस्टार’ नव्हे तर ‘आंदोलक’ व्हायचे आहे, हे कायम लक्षांत ठेवावे. आंदोलन झाले आणि आपला फोटो कुठेच छापून आला नाही, एखादे रीळही गाजले नाही तर समजावे आपण पहिल्या परीक्षेतच नापास झालो. 

परीक्षेत उत्तीर्ण होण्यासाठी आपला चेहरा समाजमाध्यमांवर गाजणे फार महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी आपल्या मित्रपरिवारातले कॅमेराधारी मित्र सोबतीस असणे ही जमेची बाजू आहे. सभोवताली कॅमेरा घेऊन असलेल्यांची संख्या जास्त आहे, हे पाहून पोलिसांशी हुज्जत घालावी. कंटाळून ते ‘डिटेन’(ताब्यात घ्यायला) करायला आलेच तर त्यांच्याशी झगडावे. ही झटापट व्यवस्थित टिपली जातेय याची खात्री करून घ्यावी. त्यानुसार व्यवस्थित ‘पोझेस’ व ‘एक्स्प्रेशन्स’ द्यावेत. पोलीस धरून ओढू लागले की मेल्यासारखे जमिनीवर आडवे पडावे. आडवे पडणे ही फार महत्त्वाची स्टेप आहे. दोन हातांना दोघे व दोन पायांना दोघे असे एकूण चार पोलीस उचलून घेऊन जाऊ लागताच हिसडे मारावे. पण, चेहर्‍यावर वंचित, पीडित, शोषिततेचे मरणासन्न भाव तसेच ठेवावेत. (होतकरूंसाठी ही डिटेलिंग फार महत्त्वाची आहे. त्यांनी ती लक्षांत घ्यावी) बसमध्ये चढण्यासही विरोध करावा. दारातून आत गेल्याबरोब्बर मेलेपणातून लगेच बाहेर यावे. खिडकीतून डोके बाहेर काढत पोलिसांवर पुन्हा गुरुगुरावे. पोलीस लाठी वगैरे मारतील ही भीती अजिबात बाळगू नये. ते बिचारे पकडून दूर नेतात व काही वेळाने सोडून देतात. पुन्हा तोच आंदोलक होण्याचा धडा सुरू करता येतो. 

पुन्हा आंदोलक म्हणून चमकण्यापूर्वी घातलेला टीशर्ट अवश्य बदलावा. त्यावर असलेल्या ‘स्लोगन’ घोषणाही फार काळजीपूर्वक निवडाव्यात. ‘आंदोलक’ म्हणून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्ध व्हायचे असल्यास कपड्यांचा रंग लाल असणे जास्त हितकारक. आंदोलनापूर्वी व आंदोलन संपेपर्यंत आंघोळ वगैरे अजिबात करू नये. एवढे कडक पथ्य पाळावे लागते. चेहरा, केस, कपडे घामाने डबडबणे महत्त्वाचे आहे. उष्णता सहन होत नसेल तर आंदोलक होण्याच्या भानगडीत पडू नये. फार तर कुणी प्राणांतिक उपोषण करणार्‍यासमोर बसून छोले भटुरे, बिर्याणी यावर यथेच्छ तावर मारत उपोषणात सहभागी व्हावे. यशस्वी आंदोलक व्हायचे असल्यास कुणासही थांगपत्ता न लागता कसे खावे याचा सखोल अभ्यास आवश्यक आहे. कळू  न देता खाण्याचा हा अभ्यास पुढे आमदार, मंत्री या प्रवासात खूप उपयोगी ठरतो. राजकीय वजन वाढते व आयुरारोग्यही वाढते. 

आंदोलक होण्यासाठी स्थितप्रज्ञ (त्याला काही लोक कोडगेपणा म्हणतात) असणे अत्यावश्यक आहे. आंदोलन यशस्वी झाले वा अयशस्वी झाले, याच्याशी आपले फारसे देणेघेणे असता कामा नये. यशस्वी झाले तर ते आपल्यामुळेच कसे झाले, हे छातीठोकपणे सांगण्याचे राजकीय धोरण मात्र कायम ठेवावे. अयशस्वी झालेच तर निमुटपणे पुढील आंदोलनाच्या तारखा शोधाव्यात. 

अशा प्रथमा, द्वितिया पार करत आपण यशस्वी आंदोलक होतो. पुढे कधी मंत्री वगैरे झालात तरीही स्वत: आंदोलक आहात हे विसरता कामा नये. आपण अगदी मुख्यमंत्री असलो तरी स्वत:च्याच सरकारविरुद्ध आंदोलन करता आले पाहिजे. 

आंदोलनांनी सत्ता उलथलवली जाऊ शकते. त्यास्तव राजकारणी, सत्ताधीश होण्यापेक्षाही आंदोलक होणे जास्त उपयुक्त आहे. लोकशाहीत आंदोलनांस कमतरता नाही; तस्मात आंदोलक व्हा!

यथा योग्यं तथा कुरु...

आपल्या हातून घडलेल्या चुकीची शिक्षा किती द्यावी, हे ठरवण्याचा अधिकार आपण इतरांना देतो का? एक तर आपण आपला अपराध, चूक सहजपणे मान्य करायला तयार नसतो. अगदीच टाळणे, नाकारणे अशक्य होते, तेव्हा मोठ्या मनाने(?) ती मान्य करतो. त्याहीपुढे जाऊन आपल्या चुकीबद्दल शिक्षा काय व किती मिळावी, हेही आपणच ठरवतो. 

‘नाही, माझं जरा चुकलंच; पण म्हणून काय त्याने/तिने असं करावं?’, हे परिचित वाक्य अनेकदा कानी पडते. म्हणूनच समोरचा ‘जास्तीत जास्त काय करेल?’ याचा अंदाज घेऊनच तशी मुभा देतो. ‘देवा तुझी इतकी सेवा केली, तरीही हे दिवस दाखवलेस?’ असे आपण सहज बोलून जातो. देव आपले कर्मफल योग्य मापात व वेळेत आपल्यापर्यंत पोहोचवतो. देव हा केवळ पोहोचवता धनी आहे, कर्मफलाचे मालक आपणच असतो!

क्रियेला प्रतिक्रिया काय असावी, हे आपण नाही ठरवू शकत. ती स्वीकारावी लागते किंवा त्याला दुसर्‍या क्रियेने, प्रतिक्रियेने उत्तर द्यावे लागते. ती प्रतिक्रिया स्वीकारण्यासाठी लागणारे मनोधैर्य आपल्याकडे अभावानेच आढळते. 

म्हणूनच ‘तुला योग्य वाटेल ते कर’ म्हणणे खूप धाडसाचे ठरते. आद्य शंकराचार्य जेव्हा आपल्या अपराधांची परंपरा असल्याचा उल्लेख करतात, त्यापुढे आपले अपराध आपण मोजणे सोडून देऊन मिळेल ती शिक्षा निमूटपणे भोगणे एवढेच उरते. आपण ते नाइलाजाने स्वीकारतो, जाणिवेने नाही! 

‘आपलं काय चुकलं?’ या प्रश्‍नाचे उत्तर आपल्या विचारांचा विचार केल्याशिवाय सापडत नाही. चूक समजली, स्वीकारली तरीही शिक्षा स्वीकारण्याचे धाडस नसते. ते धाडस केवळ एकाच कारणामुळे येते; ‘माझ्यासाठी जे योग्य असेल तेच देव करेल’ यावर असलेला अढळ विश्‍वास! जे कर्मफल देव देईल ते कदाचित मला आवडणार नाही, ते चुकीचे आहे असे वाटेल; पण तरीही ते ‘माझ्यासाठी योग्य आहे’ या जाणिवेने स्वीकारणे फार महत्त्वाचे आहे. ती जाणीव झाली की आपणही आद्य शंकराचार्यांप्रमाणे ठामपणे म्हणू, 

‘यथा योग्यं तथा कुरु, यथा योग्यं तथा कुरु, यथा योग्यं तथा कुरु...!’

--------------------------------------------------

॥देव्यपराधक्षमापनस्तोत्र॥

न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो 

न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः।

न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं 

परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम्॥१॥

विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया 

विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत्।

तदेतत्क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे

कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति॥२॥ 

पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः 

परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः।

मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे 

कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति॥३॥

जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता 

न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया।

तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे 

कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति॥४॥

 

परित्यक्ता देवा विविधविधसेवाकुलतया 

मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि।

इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता 

निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम्॥५॥ 

श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा 

निरातङ्को रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः।

तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं 

जनः को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ॥६॥

चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो 

जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः।

कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं 

भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम्॥७॥

न मोक्षस्याकाङ्क्षा न च विभववाञ्छापि च न मे 

न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः।

अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै 

मृडानि रुद्राणि शिव शिव भवानीति जपतः॥८॥

नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः 

किं रूक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः।

श्यामे त्वमेव यदि किंचन मय्यनाथे 

धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव्॥९॥

आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं 

करोमि दुर्गे करुणार्णवे शिवे।

नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः 

क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति॥१०॥

जगदम्ब विचित्रमत्र किं 

परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि।

अपराधपरंपरावृतं 

न हि माता समुपेक्षते सुतम्॥११॥

मत्समः पातकी नास्ति 

पापघ्नी त्वत्समा न हि।

एवं ज्ञात्वा महादेवि 

यथायोग्यं तथा कुरु॥१२॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-श्रीमच्छंकराचार्य- विरचितं देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रं संपूर्णम्॥

-------------------

ना मंत्र ना यंत्र. इतकेच काय पण तुझी स्तुतीही मला माहीत नाही. ना आवाहन ना ध्यान. मला तुझ्या स्तवनपर कथाही माहीत नाहीत. तुझ्या मुद्रा माहीत नाहीत. तुझ्यापुढे व्याकूळ कसे व्हावे, हेही मला समजत नाही. पण आई! सर्व क्लेशांचा नाश होण्यासाठी तुझ्याकडे हट्ट कसा करावा हे मात्र मला चांगले कळते. ॥१॥

पूजाविधीचे अज्ञान, द्रव्याचा अभाव आणि अंगातील आळस यामुळे माझ्याकडून विधिपूर्वक पूजन शक्य नसल्यामुळे तुझ्या चरणसेवेत जो खंड पडतो त्याबद्दल तू मला क्षमा करावीस. कारण आई! सकलांचा उद्धार करणार्या हे शिवे! एक वेळ कुपुत्र या संसारी असू शकतील, पण कुमाता मात्र कधीच असू शकत नाही. ॥२॥

आई ! या पृथ्वीतलावर तुझे कितीतरी पुत्र असून ते सरळमार्गी आहेत. पण त्यांपैकी मी मात्र एक नाठाळ पुत्र आहे. हे शिवे! माझा त्याग करणे हे मात्र तुला शोभत नाही. कारण एक वेळ कुपुत्र या संसारी असू शकतील, पण कुमाता मात्र कधीच असू शकत नाही. ॥३॥

हे जगज्जननी आई! मी तुझी चरणसेवा तर कधीच केली नाही. हे देवी! मी तुला भरभरून धनही देऊ शकलो नाही. तरीही तुझी माझ्यावर अनुपम प्रीती आहे. कारण एक वेळ कुपुत्र या संसारी असू शकतील, पण कुमाता मात्र कधीच असू शकत नाही. ॥४॥

अनेक प्रकारची प्रापंचिक कामे करावी लागत असल्यामुळे मी अन्य देवांनाही सोडून दिले आहे. आता तर माझ्या वयाची पन्नाशी उलटली आहे. आई! आता तुझी माझ्यावर कृपा झाली नाही, तर हे गणेशजननी ! या पामराने कोणास बरे शरण जावे? ॥५॥

अगदी अडाणी चांडाळदेखील उत्तम वक्ता होतो, भणंग कंगालदेखील कोट्यवधी सुवर्णमुद्रा घेऊन विहार करतो. हे मनुवर्णे, अपर्णे! या गोष्टी केवळ तुझ्या मंत्राचे एक अक्षर जरी कानात शिरले तरी घडून येतात. मग हे आई! संपूर्ण मंत्राच्या जपविधीचे कोणते फळ मिळेल हे कोणास ठाऊक? ॥६॥

सर्वांगास भस्म फासणारा, सर्पगरल गटागटा पिणारा, सदैव वस्त्रहीन अवस्थेत राहणारा, जटा वाढवलेला, गळ्यात सर्पाधिपतीचा हार घालून मिरवणारा पशूंचा पालक, हातात नरकपाळ बाळगणारा असा तो भूतगणांचा म्होरक्या असलेला तो शिव, ‘जगदीश’ हे बिरुद मिरवतो. हे भवानी! ही केवळ तुझ्याशी पाणिग्रहण, लग्न केल्याचे फळ आहे! ॥७॥

मला ना मोक्षाची आकांक्षा, ना वैभवाची वांछा ना विज्ञानाची अपेक्षा आहे. हे शशिवदने! मला सुखाचीदेखील इच्छा नाही. आई! माझी तुझ्याकडे एकच विनवणी आहे की, माझा जन्म मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानी’ असा जप करत व्यतीत व्हावा. ॥८॥

विविध उपचारयुक्त विधींनी मी ना कधी तुझी आराधना केली. रूक्षचिंतनयुक्त वाणीने मी कोणते बरे अपराध केले नाहीत? हे श्यामलवर्णे! तरीदेखील अशा या अनाथ बालकावर तुझी कृपा असावी आई! खरेच हे फक्त तुलाच शोभून दिसते. ॥९॥

हे करुणासिंधु दुर्गे! अगदी संकटात सापडलो तरच मी तुझी आठवण काढतो. हे शिवे! ही माझी लबाडी आहे, असे मुळीच समजू नकोस. कारण तहानभुकेने कासावीस झाल्यावरच तान्ही बाळे आपल्या आईची आठवण काढतात ना गं? ॥१०॥

जगदंबे ! माझ्यावर तुझी पुरेपूर कृपा आहे यात आश्चर्य वाटण्याजोगे असे ते काय? कारण अपराधावर अपराध करूनदेखील माता आपल्या मुलाची कधीच आबाळ करत नाही. ॥११॥

माझ्यासारखा पापी कोणी नाही आणि तुझ्यासारखी पापनाशिनी कोणी नाही. हे जाणून हे महादेवी! तुला जे योग्य वाटेल ते कर.॥१२॥

---------------------

एआय कॅमेरा : वाहतूक शिस्त की महसुलाचे साधन?

वाहतूक नियमांचे सर्रास उल्लंघन, अनियंत्रित वाहतूक आणि रस्त्यांवर होणारे अपघात यांचे प्रमाण शहरी, निमशहरी भागांत प्रचंड वाढत आहे. त्यावर उपाययोजना म्हणून गोवा सरकारने एकूण २६ ठिकाणी आयटीएमएस यंत्रणा सुरू केली आहे. त्यात एटीईएस व एआय कॅमेर्‍यांचा समावेश आहे. येत्या काही दिवसांत ६८ ठिकाणी ७०० एआय कॅमेरे बसवण्यात येणार आहेत. यातून खरोखर ध्येय साध्य होईल, की महसूल गोळा करण्याची अत्याधुनिक यंत्रणा बनेल या प्रश्‍नाचे उत्तर शोधणे आवश्यक आहे. 

मुळात गोव्यात ‘वाहतूक शिस्त’ हा प्रकार अभावानेच आढळतो. वाहतूक पोलीस नसल्यास थेट नियम मोडताना कुणालाच काहीच वावगे वाटत नाही. कुणी असो व नसो, वाहतूक नियमांचे पालन झालेच पाहिजे असे प्रामाणिकपणे वाहन चालवणार्‍यास वाटत नाही. इथून अनेक समस्यांची सुरुवात होते. परदेशात वाहतुकीचे नियम किती कडक आहेत व लोक ते कसे पाळतात याचे कौतुक सीटबेल्ट न घालता करणारे अनेकजण पाहिले आहेत. हेल्मेट घालणे हे भ्याडपणाचे लक्षण मानले जाते. जिथे सहसा पोलीस उभे असतात, त्या जागी पोहोचण्याआधी थांबून हेल्मेट घालणारे सर्रास दिसतात. उल्लंघनांच्या अशा मानवी चुकांमुळे अपघाती मृत्यू होण्याचे प्रमाण जास्त आहे. वाहतुकीचे नियम आम्ही ‘तालांव’ चुकवण्यासाठी पाळतो, शिस्त म्हणून नाही!

ज्यासाठी गोवा सरकार एआय कॅमेरे व आयटीएमएस यंत्रणा राबवू पाहत आहे, त्या समस्या याआधी अनेक युरोपीय देशांत मोठ्या प्रमाणात होत्या. त्यांनी याच आधुनिक यंत्रणा राबवून त्या समस्यांवर बर्‍यापैकी नियंत्रण मिळवले आहे.  अमेरिकेतील न्यूयॉर्क, सॅन फ्रान्सिस्को आणि वॉशिंगटन येथे इन्टरसेक्शन्स व जंक्शनवर रेड-लाइट आणि स्पीड कॅमेर्‍यांच्या वापरामुळे एकूण अपघातांमध्ये १०% ते ५४% पर्यंत घट झाली आहे. ऑस्ट्रेलियन प्रांतांमध्ये मोबाइल स्पीड कॅमेर्‍यांच्या दीर्घकालीन प्रभावावर केलेल्या एका सर्वेक्षणानुसार, कॅमेरा आधारित देखरेख प्रणालीमुळे प्राणघातक अपघातांमध्ये तब्बल ४५% घट झाल्याचे आढळून आले आहे. अपघातांच्या प्रमाणात घट झाली नसली तरीही, केरळमध्ये ‘सेफ केरळ’ प्रकल्प उल्लेखनीय आहे. 

केवळ एआय तंत्रज्ञान वापरून ऑनलाइन ‘तालांव’ दिल्याने अपघात कमी होतील किंवा वाहतुकीत शिस्त येईल ही अपेक्षा बाळगणे चुकीचे आहे. सरकारने, वाहतूक खात्याने या यंत्रणेकडे पैसे गोळा करण्याचे साधन म्हणून पाहणे आधी बंद केले पाहिजे. पुढील पाच ते दहा वर्षांत डेटा गोळा करणे व वाहतुकीची शिस्त लोकांना लावणे, हेच या यंत्रणेचे ध्येय असायला हवे. 

प्रत्येक नोंदणीकृत वाहनमालकाला व नवीन वाहनाची नोंदणी करताना एक अ‍ॅप वाहतूक खात्याने विनामूल्य आणि सक्तीचे करावे. या अ‍ॅपमध्ये वाहतूक नियमाच्या उल्लंघनाचा इशारा ‘रिअल टाइम’मध्ये थेट देण्याची व तो वाहनमालकाने पाहिल्याची खात्री करण्याची सोय असावी. ओव्हरस्पीडींग सतत तीनदा झाले तर उल्लंघनाचे तीन ‘निगेटिव्ह पॉइन्ट’ वाहनमालकाच्या डिजिटल आरसीबुकवर व अ‍ॅपच्या खात्यावर जमा व्हावेत. वाहनाच्या माहितीसोबत ते कायम असावेत. सलग तीनदा उल्लंघन झाल्यास दंड आकारावा. केवळ दंड आकारणे हा हेतू न ठेवता वाहनचालकाच्या, मालकाच्या वर्तनात वाहतुकीची शिस्त भिनवणे जास्त महत्त्वाचे आहे. एकदा दंड भरला की विषय संपतो. पण त्याच्या आरसीबुक खात्यावर हे नकारात्मक गुण कायम राहिल्यास त्याचा समारात्मक परिणाम त्याच्यावर होईल. त्याचे लक्ष कायम वाहतुकीच्या नियमात राहण्याकडे लागेल. दंड टाळण्यासाठी नियम पाळणे कमी होऊन, वाहतूक नियम पाळणे हा चारित्र्याचा भाग बनेल!

वाहतूक खात्याचा लाभ म्हणजे डेटा. कुठल्या क्षेत्रात कुठल्या प्रकारची किती वाहने, वाहतूक नियमांचे सर्रास उल्लंघन करतात याची थेट नोंद होईल. त्या भागात होणार्‍या अपघातांशी त्याची कारणपरंपरा जोडता येईल. एकाच ठिकाणी होणार्‍या एकाच प्रकारच्या नियम उल्लंघनास रोखण्यासाठी उपाययोजना करणेही शक्य होईल. एकाच ठिकाणी किंवा चौकात वारंवार घडणार्‍या एकाच प्रकारच्या उल्लंघनांना आळा घालण्यासाठी तात्पुरत्या दंडात्मक कारवाईऐवजी कायमस्वरूपी अभियांत्रिकी उपाययोजना करणे शक्य होईल. उदाहरणार्थ, जिथे सातत्याने ओव्हरस्पीडिंग होते तिथे गतिरोधक किंवा अतिरिक्त फलक बसवणे, किंवा जिथे ‘सिग्नल जंपिंग’ होते तिथे सिग्नलायझेशनमध्ये योग्य बदल करणे, उर्वरित वेळ दाखवणारी यंत्रणा बसवणे आदी उपाय शास्त्रीय पद्धतीने करणे शक्य होईल. वाहतूक नियंत्रणासाठी केवळ दंड न देता, त्यातून मिळणारा डेटा व त्याचे अ‍ॅनालिसिस राज्याच्या नगररचना आणि रस्ता सुरक्षेसाठी एक अमूल्य ठेवा ठरू शकते.

प्रशस्त महामार्ग, वाढती वाहनसंख्या आणि रहदारी यांचे नियंत्रण केवळ मनुष्यबळावर करणे पुढे पुढे शक्य होणार नाही. त्यासाठी काही तरी पर्यायी उपाययोजना आज ना उद्या करावीच लागेल. त्याला सरसकट विरोध करणे अयोग्य आहे. त्याचबरोबर केवळ त्यावरच विसंबून राहणेही तितकेच चुकीचे ठरेल. ध्येय, कार्यवाही आणि परिणाम या तिन्ही अंगांनी त्याचा विचार होणे गरजेचे आहे! 

सरकार विद्यार्थ्यांना जातीयवादी बनवत आहे!

विद्यार्थ्यांना जातीयवादी बनवणे हे भारत सरकारचे शैक्षणिक धोरण आहे. गेल्या सहा दशकांत हिंदू धर्माला व संस्कृतीला हीन दाखवून झाले. त्याचा अपेक्षित परिणाम झाला नाही. त्यामुळे, ‘ब्राह्मण’ हे नवे शैक्षणिक हत्यार उपसले आहे. त्याचे परिणाम काय होतील, याची कुणासही पर्वा नाही. 

एनसीईआरटी तेच कार्य करत आहे. इयत्ता बारावी, इतिहास, भाग १, प्रकरण ३, ‘नातेसंबंध, जात आणि वर्ग: प्रारंभिक समाज’ (Themes in Indian History – Part I, Theme 3: “Kinship, Caste and Class: Early Societies) हा धडा पान क्र. ५३ ते ८१ पानांपर्यंत आहे. जवळपास २८ पानांच्या या प्रकरणामध्ये ‘ब्राह्मण’ (Brahmana/Brahmanas) हा शब्द ३७वेळा आणि ‘ब्राह्मणी’ (Brahmanical) हा शब्द १७वेळा आलेला आहे. हिंदू हा शब्द फक्त एकदाच आला आहे आणि तोही एका नकारात्मक अर्थाने आला आहे. कुराण, बायबल या ग्रंथांना न चुकता ‘पवित्र’ म्हणणार्‍या शालेय अभ्यासक्रमाने ज्या ग्रंथांचा आधार घेतला आहे, त्या हिंदू ग्रंथांना एकदाही ‘पवित्र’ म्हटले नाही. 

हिंदू ग्रंथसाहित्यास वारंवार ‘ब्राह्मणी’ म्हणून वर्णन केल्याचा परिणाम तरुण विद्यार्थ्यांवर काय होईल याचा विचार अभ्यासक्रम लिहिणारे व सरकार अजिबात करत नाही. संपूर्ण हिंदूंच्या बौद्धिक आणि आध्यात्मिक वारशाचा भाग असलेले ग्रंथ ब्राह्मणांच्या मालकीचे आहेत, असा गैरसमज दृढ होईल.  भारतातील बौद्धिक परंपरांशी जोडलेले अनेक ऋषी आणि गुरू, समाजाच्या विविध स्तरातून आले होते, हा भागच डावलला जाईल. सर्वांत घातक गोष्ट म्हणजे पूर्वजांची सामूहिक समज, ज्ञान, आणि ग्रंथ यांपासून विद्यार्थ्यांची होणारी फारकत. एकदा ती झाली, की ते आपल्या वारशाचे नकारात्मक चित्रण करणार्‍या विचारसरणीला सहज बळी पडतात. 

या ग्रंथांच्या लेखकांनी, ऋषींनी त्यांच्या स्वतःच्या साहित्याचे वर्णन ‘ब्राह्मणी’ असे केले नाही; तरीही एनसीआरटी आणि पाठ्यपुस्तके कोणत्या आधारावर या ग्रंथांना ‘ब्राह्मणी’ म्हणत आहे? एनसीईआरटी एक शक्तिशाली मार्क्सवादी-मिशनरि शैलीतील हत्यार वापरत आहे. संस्कृती नष्ट करण्यासाठी प्रथम भाषा आणि सामूहिक स्मृती नष्ट करण्याचे हे काम जोरात सुरू आहे. याकडे सरकारने पूर्णपणे डोळेझाक केली आहे. शिक्षणमंत्र्यांचे राजीनामे काय चाटायचे आहेत? प्रधान गेले जोशी आले. पुस्तके जातीयवाद शिकवतच आहेत. 

यातून पुढील पन्नास वर्षांत काय होईल ते सांगायला कुणीही भविष्यवेत्त्याची गरज नाही. ‘ब्राह्मणांचा नरसंहार करा’, असे आवाहन बहुजनांना करूनही त्यांनी तो केला नाही म्हणून न्यायालयाने खेडेकरांना निर्दोष मुक्त केले होते. अभ्यासक्रम त्यांचेच हे कार्य हळुवार पद्धतीने करत आहे. 

आता कुणी जातिभेदाच्या, उच्चनीचतेच्या गप्पा हाणू लागले, की त्याला ‘हा अभ्यासक्रम वेगळे काय करत आहे’, हा प्रश्‍न विचारावाच लागेल. सरकार, शिक्षण खाते आणि एनसीईआरटी विद्यार्थ्यांना जातीयवादी बनवत आहे.   गुणवत्ता, जनरल कॅटगरी आणि ब्राह्मण नष्ट झाल्यानंतर पुढे काय, हा खरा प्रश्‍न आहे. भारताचे शिक्षणखाते त्याचीच पायाभरणी करीत आहे!