गणेशोत्सव लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
गणेशोत्सव लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

सोमवार, १४ सप्टेंबर, २०२६

हा गणेशोत्सव आमच्यासाठी खास!

एका पिढीकडून ही सेवा पुढे सुरू राहावी, हे जसे अभिमानास्पद आहे, तसेच गावातील लोकांचे एकमेकांकडे येणेजाणेही असेच कौतुकास्पद आहे. हे अनुबंध शेकडो पिढ्यांचे आहेत. सण, उत्सव हे एक करतो म्हणून दुसरा करतो, असे अजिबात नाही. प्रत्येक जण स्वत:च्या कुवतीनुसार, पद्धतीनुसार तो साजरा करतो.  प्रत्येकाला आपल्या घरी त्यानिमित्ताने लोक यावेत, असेच वाटत असते. जी पावले सधन घरांकडे वळतात, तीच गरिबाघरीही अवश्य जातात. फुटकी कौले आणि गळक्या भिंती असलेले घरही, बंगल्यास जमणार नाही असे आगतस्वागत करते. ही समता नाही, समानताही नाही; ही संस्कृती आहे!

या वर्षीचा गणपती आमच्या घरी जरा खास आहे. या वर्षी पहिल्यांदाच मुलीने स्वत: गणपतीची मूर्ती तयार केली आहे. तिला आनंदाने आभाळ ठेंगणे झाले आणि आम्हा आईवडिलांच्याही मनात आनंद मावेनासा झाला आहे. कालौघात पुढे आलेले असेच कलागुण, संकेत जतन करायचे असतात. तेवढे जरी केले तरी संस्कृती जपण्यासाठी वेगळे काही करावे लागत नाही. 

ही कला मुलीकडे आमच्या काकूकडून आली आहे. काकू ही माहेरची जोशी. सदाशिवगडावरचे दिवाकर जोशी व काकू, दोघे सख्खे भावंडे. दोघांनाही परमेश्‍वराने गुण व कला मुक्तहस्ते दान दिलेली. गोव्यातील अनेक चारी किंवा च्यारी घराण्यास परमेश्‍वर असा मुक्तहस्ते खूप सारे कलागुण देत आला आहे. रिक्षातून जात असताना छोट्याशा अपघातात काकूची बोटे चिरडली, तेव्हापासून घरीच मूर्ती साकारणे होईना. पुढली अनेक वर्षे कुंभाराकडून मूर्ती आणून गणेशोत्सव साजरा केला. या वर्षी मात्र मुलीच्या मनात इच्छा झाली, की स्वत:च स्वत:चा गणपती साकारावा! तिने तसा तो साकारलाही आणि स्वत:च पुजलाही. 

एका पिढीकडून ही सेवा पुढे सुरू राहावी, हे जसे अभिमानास्पद आहे, तसेच गावातील लोकांचे एकमेकांकडे येणेजाणेही असेच कौतुकास्पद आहे. हे अनुबंध शेकडो पिढ्यांचे आहेत. सण, उत्सव हे एक करतो म्हणून दुसरा करतो, असे अजिबात नाही. प्रत्येक जण स्वत:च्या कुवतीनुसार, पद्धतीनुसार तो साजरा करतो.  प्रत्येकाला आपल्या घरी त्यानिमित्ताने लोक यावेत, असेच वाटत असते. जी पावले सधन घरांकडे वळतात, तीच गरिबाघरीही अवश्य जातात. फुटकी कौले आणि गळक्या भिंती असलेले घरही, बंगल्यास जमणार नाही असे आगतस्वागत करते. ही समता नाही, समानताही नाही; ही संस्कृती आहे!

गावात आलेली नवी व्यक्तीही सहकुटुंब जुन्यांत मिसळून जाते. सहसा शहरांत हे घडत नाही. घरांचे फ्लॅट झाले आहेत, तिथेही असे चित्र विरळाच. एका वाड्यावरील जवळपासच्या घरांत संध्याकाळची धुपारती प्रत्येकाच्या घरी जाऊन करणे, यासारखे दुसरे सुख नाही. दारातल्या तुळशीचे लग्नही एकमेकांच्या घरी जाऊन लावायचे असते. जिथे जमेल तिथे लोकांनी तुळशीचे लग्न व गणेशोत्सवातील संध्याकाळची धुपारती एकमेकांच्या घरी जाऊन करावी.

गावागावांत, वाड्यावाड्यावर असणारी घुमटआरतीची मंडळे, हे घरे जोडण्याचे काम करतात ते पाहून खूप बरे वाटते. असलेले शत्रुत्व, कटुता तेवढ्यापुरती का होईना, कमी होते. आपले कुणाशी वैर, वाकडे असले तरी मुलांना त्या घरी घमट वाजवायला जाण्यास सहसा कुणी मनाई करत नाही. ते घर व कुटुंबही मुलांचे येणे स्वीकारते. 

देवाघरी जाण्याआधी देव आपल्या घरी येतो, याचे हे अप्रूप शेवटपर्यंत टिकून राहते. त्याला पाहायला केवळ "नेवें" घेऊन येणारा गांवकारच नव्हे, तर प्रत्येक जण आपल्या घरी यावा, असे वाटत असते. त्यात श्रीमंती दाखवण्याचा अट्टहास नसतो; येणेजाणे जपायचे असते.  आपली कला, आपली संस्कृती जपायची असते. ती पुढच्या पिढीत झिरपेल, असे पाहायचे असते. आपले वाकडेपण आपल्यापुरतेच ठेवायचे असते; ते पुढील पिढीकडे सोपवायचे नसते. गावागावांतला गणेशोत्सव हेच संकेत जपतो, जपत राहील. अशा अनेकानेक संकेतांनी बनलेल्या संस्कृतीचे धागे, त्यांची वीण जपणारा एक महत्त्वाचा सण म्हणजे गणेशोत्सव! 

रविवार, ६ सप्टेंबर, २०२६

दाखवायचे बापट वेगळे...

हेतू खोटा आहे, हे समोर येऊ लागताच एक पुरोगामी अस्त्र हमखास फेकून मारले जाते; ‘हिंदू-मुस्लीम करू नका’ किंवा ‘हिंदू-ख्रिश्‍चन करू नका’. समस्या सर्वत्र लागू होत असेल तर का करू नये? हेतूविषयी का प्रश्‍न विचारू नये? ‘क्रिटिकल थिअरी’ का लागू करू नये? कुणीही हिंदू सणांबाबत कसलीही समस्या पुढे आणत असेल व ती कितीही खरी असली तरीही, ‘आधी जिथे जिथे ती आहे, तिथे जाऊन आवाज उठव आणि मगच हिंदू सणांबाबत बोल’ हे सांगायला हवे. एकाने गाय मारली म्हणून दुसर्‍याने वासरू मारू नये, हा तर्क देण्याआधी ‘गाय का मारली?’ याचे उत्तर तरी किमान घेऊन यावयास सांगावे व जमल्यास तोवर वासरू मारू नये. अन्यथा, वासरू वाचेल; गाय मरतच राहील!

कुणीही जेव्हा एखाद्या समस्येविरुद्ध आवाज उठवतो, तेव्हा लगेच त्यावर व्यक्त होऊ नये. त्याचा त्यामागचा हेतू स्पष्ट व स्वच्छपणे समजेपर्यंत पाठिंबाही देऊ नये. समस्या खरीच असते; हेतू खोटा असतो. पण, ते ओळखायचे कसे हाच खरा प्रश्‍न आहे.

डीजेच्या विरोधात सुरू झालेले विद्यानंद बापट अखेर ‘सार्वजनिक गणेशोत्सवच बंद करा’, यावर विसर्जित झाले. तसे ते होणारच होते. डीजेला पर्याय म्हणून ढोल ताशेही नको, ढोल ताशे ही वाईट प्रथा आहे वगैरे थांबे घेत ते मुळामुठेच्या किनारी विसावले. सगळी तार्किक तर्कटे तत्त्वाकडे येताच त्यांचे जे होते तेच बापटांचेही झाले. 

डीजेचा आवाज, काही ठिकाणी त्यावर वाजणारी हिडीस गाणी, त्यावर होणारी बीभत्स नृत्ये गणेशोत्सवातील सांस्कृतिक महोत्सवात अजिबातच उपयुक्त नाहीत. तशीच ती अन्य मिरवणुकीतही नाहीत. मुद्दा ध्वनिप्रदूषणाचा असेल, तर प्रत्येक ठिकाणी तो समानधर्माने लागू करायला हवा. फटाक्यांचे प्रदूषण केवळ चतुर्थी व दिवाळीस न होता, ते नाताळ व नववर्षाच्या कार्यक्रमातही होते हे मान्य करायला हवे. वृक्षसंरक्षणाची काळजी जशी होळीस व्यक्त होते, तशीच ती नाताळसही व्हायला हवी. प्राणीरक्षणाची जाणीव जशी दरवर्षी देवळात दिल्या जाणार्‍या बळीवेळी होते, तशीच ती बकरीईदलाही व्हायला हवी. तशी ती होण्याचा कोणताही इतिहास नसेल तर थेट समजावे, समस्या खरी असली तरी हेतूत खोट आहे. 

बापटांनी जेव्हा म्हटले ‘मशिदींवरील भोंग्यांना न्यायालयाने बंदी घातली आहे, पण त्याची कार्यवाही होत नाही हा व्यवस्थेतला दोष आहे. अजानसाठी ऍप आले आहे.’,  वगैरे सांगितले, तेव्हाच संशय आला होता. आता तो खरा ठरला इतकेच. ‘म्हणून त्यांनी मांडलेला मुद्दा चुकीचा नाही’, असे म्हणणार्‍यांनीही हे लक्षांत घेणे गरजेचे आहे, की मुद्दा महत्त्वाचा असेल तर तो ज्या ज्या ठिकाणी लागतो तिथे तिथे लावला गेला पाहिजे. तो लावला जात नसेल, तर हेतूत खोट आहे.

‘बालविवाह ही क्रूर प्रथा समाजात होती’, हे आम्हांला शालेय अभ्यासक्रमात शिकवले जात असे. ते कच्चे मातीचे घडे फुटण्याची जाहिरातबाजीही टीव्हीवर तुफान चाले. पण, त्याचवेळेस बालनिकाह होत असत असे कुठेच अभ्यासक्रमात नव्हते. आजच्या घडीसही भारतात बालनिकाह कायदेशीर आहेत व बालविवाह बेकायदेशीर! लहानपणी शरीर व मन तयार झालेले नसताना मुले जन्मास येणे अयोग्य आहे तर ते सगळ्याच मुलींबाबत अयोग्य असायला हवे. ते जेव्हा नसते, तेव्हा समजावे समस्या खरी आहे; त्यामागचा हेतू खोटा आहे. 

हेतू खोटा आहे, हे समोर येऊ लागताच एक पुरोगामी अस्त्र हमखास फेकून मारले जाते; ‘हिंदू-मुस्लीम करू नका’ किंवा ‘हिंदू-ख्रिश्‍चन करू नका’. समस्या सर्वत्र लागू होत असेल तर का करू नये? हेतूविषयी का प्रश्‍न विचारू नये? ‘क्रिटिकल थिअरी’ का लागू करू नये? कुणीही हिंदू सणांबाबत कसलीही समस्या पुढे आणत असेल व ती कितीही खरी असली तरीही, ‘आधी जिथे जिथे ती आहे, तिथे जाऊन आवाज उठव आणि मगच हिंदू सणांबाबत बोल’ हे सांगायला हवे. एकाने गाय मारली म्हणून दुसर्‍याने वासरू मारू नये, हा तर्क देण्याआधी ‘गाय का मारली?’ याचे उत्तर तरी किमान घेऊन यावयास सांगावे व जमल्यास तोवर वासरू मारू नये. अन्यथा, वासरू वाचेल; गाय मरतच राहील! 

प्रत्येक हिंदू सणांबाबत काही ना काही खोट काढलीच जाते. कुठल्याही हिंदू सणांची निर्भेळ प्रशंसा होत नाही. हे सातत्याने घडते तेव्हा त्यातला पॅटर्न लक्षांत येतो. पुढे केलेली समस्या हिंदूंनाही भेडसावतच असते. तिला पर्याय देण्याचा विचार समोर आला पाहिजे. आमच्या गावी जेव्हा गणपती विसर्जनात डीजे सुरू झाले होते, तेव्हा दारुड्यांचे धिंगाणा घालणेही सुरू झाले. त्याला पर्याय म्हणून फुगड्या व भजने सुरू केली; जी आजतागायत सुरूच आहेत. डीजेला विरोध करावा लागला नाही; तो आपोआपच बंद झाला. 

दिवा लावण्याचा पर्याय उपलब्ध असतानाही, तो न वापरता ‘अंधार आहे, अंधार आहे’ हे ओरडण्यातला हेतू ओळखणे, उजेडात आणणे गरजेचे आहे.