सोमवार, ४ ऑगस्ट, २०२५

कदाचित आवडणार नाही, तरीही...

कदाचित आवडणार नाही, तरीही...

आपली बाजू खरी, सत्याची असूनही एखाद्या परिस्थितीत कसे व्यक्त व्हावे याची अजिबात जाण नसल्यामुळे हिंदू संघटना अक्षरश: मार खातात. कृतीतून ‘आपण कसं ऐकवलंय माहितीये!’, या वृथाभिमानापलीकडे काहीच ठोस घडत नाही. कुठल्याही प्रकरणात विनाकारण आक्रमक होण्याची पद्धत नेहमीच बरोबर असते, असे नाही. अनेक प्रकरणे वेगळ्या पद्धतीने हाताळणे गरजेचे असते. त्यासाठी काही मूलभूत गोष्टींचे भान, अभ्यास असावाच लागतो.

दुसरी महत्त्वाची बाब जी ठळकपणे लक्षांत ठेवली पाहिजे, ती म्हणजे भारतात ख्रिस्तीकरण आणि इस्लामीकरण (कन्व्हर्जन) घटनात्मक आणि कायदेशीर आहे. भारतात कन्व्हर्जन हा मूलभूत अधिकार आहे. त्यामुळे, त्याविरुद्ध कायदेशीर कारवाई होऊच शकत नाही. आता, जो सांगितला जातो तो ‘फसवणूक करून किंवा फोर्स्ड कन्व्हर्जन केल्यास’ अटक व शिक्षेचा प्रकार. फसवणुकीचा गुन्हा नोंद होतो, कन्व्हर्जन केल्याचा नाही! 'आपल्यावर ख्रिस्ती होण्याची जबरदस्ती केली नव्हती', अशी साक्ष आली की फोर्स्ड कन्व्हर्जनचे कलम गळून पडते. सगळ्यात मोठी मेख आहे ती, ‘सगळे पंथ एकच आहेत’ या विचारावर बेतलेल्या घटनात्मक तरतुदीत व त्यानुसार असलेल्या कायद्यांमध्ये. समता, समानता या नावाखाली गायीचा गवत खाण्याचा व वाघाचा गाय खाण्याचा अधिकार त्यांना एकाच ठिकाणी ठेवून मान्य करण्यासारखा प्रकार कलम २५(१)मुळे घडला आहे.

दोन केरळी नननी छत्तीसगडमध्ये जाऊन ख्रिस्तपंथाचा प्रचार केला, दुर्गम भागात ‘सेवा कार्य’ केले. ते ख्रिस्तीकरणच आहे, याबद्दल दुमत नाही. पण, जेव्हा त्याला मानवी तस्करीशी जोडून गुन्हा दाखल केला जातो तेव्हा ते कायदेशीरदृष्ट्या सिद्ध होईल का, हे पाहिलेच जात नाही. त्या महिलांना काम देण्यासाठी नेणे आणि मानवी तस्करी यात बराच फरक आहे. मग, ज्योती शर्मा यांनी अकांडतांडव केले ते कशासाठी? त्या ननना फैलावर घेऊन काय मिळवले? त्यांना तेच सांगितले जे त्यांना माहीत होते. उलट परिणाम असा झाला, की बजरंग दल चुकीचे ठरले आणि ख्रिस्तीकरण करणार्‍या नन सेवाकार्यासाठी समर्पित व निष्पाप ठरल्या! नीट अभ्यास करून, पुरावे गोळा करायला लावून किंवा पोलिसांना देऊन केस केली असती, तर ते जास्त प्रभावी ठरले असते.

ख्रिश्‍चन मिशनरि ख्रिस्तीकरण करतात यात दुमतच नाही. पण, त्यांची कार्य करण्याची पद्धत पूर्णपणे अभ्यासून त्याविरुद्ध वेगळी पद्धत उभी करणे गरजेचे आहे. ती केल्यानंतरही लोक ख्रिस्ती होतच राहणार आहेत. त्यामुळे, ही निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. त्यासाठी अंत:प्रवाह (अन्डर करन्ट) असणे गरजेचे आहे. गिरिश कुबेरांसारखा संपादक राजीनामा देऊन घरी बसला असता, तर त्याचे फारसे वैयक्तिक नुकसान झाले नसते. पण, त्याने बिनशर्त माफी मागून संपूर्णच्या संपूर्ण अग्रलेख दुसर्‍याच दिवशी मागे घेण्याचा दळभद्रीपणा केला. कुणीही ख्रिश्‍चन माणूस किंवा ख्रिस्ती संस्था यांनी अवाक्षरही काढले नव्हते. पण, असे काय घडले की, कुबेरासारख्या संपादकाला व ‘लोकसत्ता’ला संपूर्ण अग्रलेख मागे घ्यावा लागला? त्यालाच ‘अंडरकरन्ट’ म्हणतात. तिथे हिंदू संघटनांसारखी बोंबाबोंब करावी लागत नाही. जिथे चावी फिरवायची तिथेच फिरवली की ‘निर्भीड’ कुलुपे आवाज न करता उघडतात.

जिथे इस्लाम अजूनही ‘सर तन से जुदा’ वगैरे असल्या भीती घालून कन्व्हर्जन करतो, तिथे ख्रिश्‍चनिटी लोकशाहीचा वापर करते. ‘लोकशाही’ हे कन्व्हर्जनचे आधुनिक हत्यार आहे. संस्कृतीत असलेली सर्वसमावेशकता व सहअस्तित्व या गुणांचा आणि लोकशाहीत असलेली ‘समता-समानता’ ही तत्त्वे यांचा योग्य वापर कन्व्हर्जनसाठी केला जातो. इतके सगळे करूनही आपण त्या गावचेच नसल्याचा कांगावा केला जातो. कदाचित आवडणार नाही, तरीही हिंदू संघटना बोंबाबोंब जास्त करतात; नेमका उपाय कमी प्रमाणात योजला जातो.

बुधवार, ९ जुलै, २०२५

अहो, उठा...!

अहो, उठा...!

‘अहो उठा!’ हे दोन शब्द लग्न झाल्यानंतर वेगवेगळ्या टप्प्यांवर वेगवेगळ्या सुरात कानावर पडतात. स्वत:च्या पाकळीवर पडलेले चांदण्याचे ओझेही सहन न झालेल्या गुलाबाने केलेले लडिवाळ आर्जव ते सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावर झिजलेले हात ठेवत वात्सल्याने ओथंबलेले मार्दव, इतका मोठा या दोन शब्दांचा प्रवास असतो. 

बायकोने झोपेतून प्रेमाने जागे करण्याचे क्षण वीस पंचवीस वर्षांनंतर तसे कमीच येतात. पण, आज तो क्षण आला. अगदी संसाराच्या पहिल्या पहाटेत मला घेऊन गेला. तिच्या चेहऱ्यावरून आनंद ओसंडून वाहत होता. ‘अहो, उठा! खिडकीत पाहा. तुमच्यासाठी सरप्राइज आहे’. येऊन पाहतो, चार पाच गुलाबी फुले उमलली होती. त्यांना काय म्हणतात तेही माहीत नाही, पण हिच्या चेहऱ्यावर तो आनंद पाहूनच आनंदलो. संसारात सुखाचे हे असे छोटे छोटे क्षणच स्त्रीसाठी खूप महत्त्वाचे असतात. तिच्या खूप मोठ्या अपेक्षा नसतात. आपल्या छोट्या छोट्या आनंदात, आपल्या जाणिवांत नवऱ्याची जाणीव असावी, ती मिसळावी असेच वाटत असते. सुखाच्या या लहान लहान क्षणांना गोळा करतच दु:खाचे डोंगर पार करायचे असतात. 

‘स्त्रीला नेमके काय हवे असते?’ या गहन प्रश्‍नाचे उत्तर कदाचित सापडणारही नाही. ते शोधूही नये. लग्न झाल्यानंतरच्या नव्यानवेल्या दिवसांत, ‘आपलं किती प्रेम आहे’ हे दाखवायची हौस असते. प्रत्येक गोष्टीत ते दाखवायचा अट्टहास असतो. पंधरा वीस वर्षे गेल्यानंतर लक्षांत येते की, तिला ते दाखवून दिलेले नको असते; तिला ते दिसायला हवे असते. संसार हा असाच उणिवांना, जाणिवांना शिकत जाण्याचा, त्यावर भाळण्याचा आणि सांभाळण्याचा प्रवास आहे. अगदी आंग्लाळलेल्या विचारांनी सांगायचे तर आपली ‘बॅचलर्स’ पदवी हरवूनही आपण ‘मास्टर’ न होण्याचा खटाटोप आहे. 

तिचा आनंद कॅमेऱ्यात कैद करण्याचा मोह काही केल्या आवरता आला नाही. हाच फोटो आणखी काही वर्षांनी पाहेन तेव्हा हीच सकाळ जशीच्या तशी आठवेल. आजचा तिचा आनंद तेव्हाही माझ्या मनात, चेहऱ्यावर ओसंडून वाहेल. ती फुले नसतील कदाचित, ते क्षण तसेच असतील आणि हिचं ते ‘अहो उठा!’ म्हणणेही...





सोमवार, ९ जून, २०२५

‘व्हीयापी कल्चर’ म्हणजे नेमके काय?

‘व्हीयापी कल्चर’ म्हणजे नेमके काय?

सहज भरता आली असती, अशा जखमेचे आता गँगरीन झाले आहे. आरोग्यमंत्री आणि डॉक्टर या दोघांनीही याला प्रतिष्ठेचा मुद्दा बनवले आहे.  वास्तविक दोघांनीही सेवेत, व्यवस्थेत सुधारणा घडवण्याकडे लक्ष दिले पाहिजे. सुट्टीच्या दिवशी, रविवारी प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, ओपीडी बंद असते तेव्हा नियमित उपचार घेण्याची व्यवस्था कुठे करावी? अशा उपलब्ध असलेल्या सेवेची माहिती कशी द्यावी, याकडे लक्ष देणे जास्त आवश्यक आहे. अन्यथा अशीच स्थिती उद्भवल्यास काय करावे, याचे उत्तर कुणाचकडे नसेल.

आता ‘व्हीआयपी कल्चर’ बंद करा अशी मागणी डॉक्टर करत आहेत. पण, जीएमसीमध्ये ओळख असल्याशिवाय तातडीने काम होत नाही, लक्ष दिले जात नाही ही वस्तुस्थिती आहे. ओपीडीसमोर रुग्ण रांगेत उभे असताना थेट ‘आत’ घेऊन जाणार्‍यांना किती डॉक्टर जाब विचारतात? अडलेला, अडवलेला माणूस कुठून तरी ओळख काढून आपले काम करून घेतो, हाही नेहमीचा अनुभव आहे. 

जोडरस्त्यावरून मुख्य रस्त्यावर वाहन घेताना किंवा थांबलेल्या वाहतुकीत वाहन सर्वांत पुढे नेण्यासाठी जी घाई काही वाहनचालक करतात, ती पुढे मार्गक्रमण करताना किंवा वाहतूक सुरळीत झाल्यावर दिसत नाही. पुढे घाई करणारा वाहन सावकाशच हाकत असतो. अनेकदा नेमका हाच प्रकार ओपीडीबाहेर घडतो. रुग्ण आणि त्याच्यासोबत असलेली व्यक्ती घाई करते, पुढे पुढे जाते आणि तपासून घेऊन बाहेर येते. जरा पुढे गेल्यावर सोबतची व्यक्ती एक वाक्य बोलते, ‘पळयले मरे, फुडे सल्लो म्हणोन बेग्यान जालें. लायनीन, फाटी रावल्लो जाल्यार दनपार जावपाची आमकां’. याच वृत्तीची माणसे खासगी रुग्णालयात जातात तेव्हा तिथल्या बाकड्यांवर शांत बसलेली असतात. जेव्हा सिस्टर किंवा मदतनीस नाव पुकारतात तेव्हाच डॉक्टरच्या कॅबिनमध्ये जातात. 

असे अनेक पत्रकार, कार्यकर्ते आहेत, ज्यांनी स्वत:ची ओळख वापरून रात्रीच्या दोन तीन वाजता अनेक रुग्णांना मदत केली आहे. मग ते त्यांचे नातलग असतील किंवा नसतील. ओळख वापरणे हा एक भाग झाला, कसलीही ओळख नसताना केवळ माणुसकी म्हणून अपरात्री; एक्स रे काढायला, सिटिस्कॅन करायला रुग्णासोबत त्याला घेऊन जाणारे, रात्रभर थांबणारे पत्रकार, कार्यकर्ते पाहिले आहेत. त्यांना कुणीही कसलेही पदक देत नाही, नंतर ओळखही दाखवीत नाहीत. उलट, ‘तेका खाजा असा रे हें नाका जाल्लें करपाची’ ही स्तुती ऐकायला मिळते. प्रश्न इथे मदत करतात किंवा वजन वापरतात त्याचा नाही; असे करावे लागते याचा आहे. ‘फावोर लावचो पड्टा’ ही स्थिती आणि मानसिकता खरे तर बंद झाली पाहिजे. 

फारशी आवश्यकता नसताना, केवळ मोठेपणा, रुबाब दाखवण्यासाठी केलेला व खपवून घेतलेला गैरवापर म्हणजे ‘व्हीआयपी कल्चर’.  सर्वांसाठी असलेल्या नियमांना काहींसाठी वाकवणे म्हणजे ‘व्हीआयपी कल्चर’. किती डॉक्टरांनी, अधिकार्‍यांनी, कर्मचार्‍यांनी त्याला प्रत्यक्षात विरोध केला आहे? प्रश्न नोकरीचा असतो, तेव्हा अपवाद म्हणून का होईना, पण हे खपवून घेतले जाते.

रुग्णसेवा, शिस्तपालन यासाठी खासगी रुग्णालयात मनुष्यबळ वापरले जाते, तसे सार्वजनिक रुग्णालायत वापरले जात नाही. त्यासाठी प्रत्यक्षात प्रयत्न झाले पाहिजेत. सार्वजनिक सेवेबद्दल बहुतांश लोकांची मानसिकता गैरवापर, ओरबाडणे, वाट्टेल तसे वापरणे अशी असते. कमी पैशात किंवा किंमत न मोजता मिळालेल्या सेवेचे मूल्य राहत नाही, देणार्‍याला व घेणार्‍यालाही! 

चित्रस्रोत : आंतर्जाल

रविवार, ८ जून, २०२५

आरोग्यमंत्री, सीएमओ व समस्या

आरोग्यमंत्री, सीएमओ व समस्या

सीएमओ डॉक्टरांचे चुकले की, आरोग्यमंत्र्यांचे चुकले यावर दोन्ही बाजूंनी बोलले जाते. कारण त्या घटनेकडे पाहण्याचा प्रत्येकाचा पूर्वग्रह, अनुभव व दृष्टिकोन असतो. पण, त्यामुळे मूळ समस्या जशीच्या तशीच राहते. त्यावर विचार होणे गरजेचे आहे. 

डॉक्टरांची बाजू प्रत्यक्ष त्यांच्याकडून बहुधा समोर आली नाही किंवा त्यांनी ती मांडली नसावी. जे काही समोर येतेय ते एकांगी येत आहे. आता तो ‘तपासाचा भाग’ म्हणून त्यावर तिथे काम करणारे बोलणार नाहीत. इंजेक्शन घेण्यासाठी आलेल्या त्या महिलेशी डॉक्टर उद्धटपणेच बोलले हे आरोग्यमंत्र्यांनी पूर्णपणे गृहीत धरले व डॉक्टरांना निलंबित करून मोकळे झाले. त्यांची बाजूही त्यांनी विचारली नाही. ती जर त्यांनी प्रोटोकोलप्रमाणे चौकशीत मांडायची तर मग निलंबनही प्रोटोकॉलप्रमाणे झाले पाहिजे होते. 

आरोग्यमंत्र्यांनी आपण ज्या पद्धतीने बोललो ते चुकीचे होते, असे स्पष्टीकरण दिले आहे. रागाच्या भरात असे होणेही स्वाभाविक आहे. ते चुकीचे नाही. पण, ज्या पद्धतीने हे घडले, तेही चुकीचेच आहे. कारवाई ज्या पद्धतीने झाली ती पद्धत योग्य म्हणायची झाल्यास अर्ध्यापेक्षा जास्त जीएमसी रिकामी होईल. प्रत्येक दिवशी कुठल्याही ओपीडीच्या बाहेर सेक्युरिटी गार्ड ज्या तर्‍हेने रुग्णांवर, त्यांच्या नातेवाइकांवर ओरडतात, ते पाहता त्यांच्यावर अशा पद्धतीने कारवाई आरोग्यमंत्र्यांनी केली तर कुणीच तिथे उरणार नाही. पण, ते दारावर उभे असलेले तसे का वागतात, याचाही विचार होणे आवश्यक आहे. रुग्ण, त्यांचे नातेवाईक जी गर्दी करतात, पुढे पुढे जाऊन हुज्जत घालतात, बेशिस्त वागतात, त्याचे काय करायचे? ओरडणे दिसते, पण अनेकवेळा सांगूनही अन्य पर्यायच उरत नाही तेव्हा काय?

कुठली सेवा कुठे दिली जावी, याचे काही ठरावीक ठोकताळे आहेत. कॅज्युअलिटीमध्ये जीवनमरणाचा प्रश्न असतो तेव्हा सेवा दिली जाते. तेच अपेक्षितही आहे. एखाद्या रुग्णाला या विभागात तातडीने सेवा द्यायची की, नाही हे डॉक्टरांनी ठरवायचे आहे. नियमित औषधोपचार घेणारा एखादा रुग्ण आला तर त्याला सेवा द्यायची की नाही? नियमाप्रमाणे नाही. पण, वृद्ध महिलेस इंजेक्शन दिले असते तर असे अनेक रुग्ण ‘तेका दिलें म्हाका कशें ना?’, असे विचारत घुसू लागतील. प्रोटोकॉलप्रमाणे कॅज्युअलिटीमध्ये व्हिडिओ शूटिंगही करता येत नाही. तसे तिथे लिहूनही लावलेले आहे. तरीही आरोग्यमंत्र्यांनी ते होऊ दिले व व्हायरलही होऊ दिले. आता एखादा पत्रकार कुणी तिथे जाऊन व्हिडिओ शूटिंग करू लागला व सेक्युरिटीने अडवले; तर ‘आरोग्यमंत्र्यांचे व्हिडिओ शूटिंग चालते, आमचे चालत नाही?’, असे त्याने विचारले तर? 

आता खरी भीती व्यक्त करतो. समजा आता कुठल्याही वृद्ध रुग्णास त्रास झाला, डॉक्टर त्याच्यावर रागावले किंवा त्याला इतरत्र जाऊन उपचार घेण्याचा सल्ला दिला, तर तो थेट आरोग्यमंत्र्यांना कळवेल. थेट निलंबन. आरोग्यमंत्र्यांची ओळख असण्याची भीती घालून रुग्णही गैरफायदा घेऊ लागतील, त्याचे काय? प्रश्न राहतो तो डॉक्टर उद्धटपणे बोलले, वागले की नाही याचा! त्या वृद्ध महिलेच्या व्हिडिओत डॉक्टर उद्धटपणे वागल्याचा, बोलल्याचा उल्लेख नाही. ‘उद्धटपणे बोलल्याने, वागल्याने निलंबन’ हाच निकष असेल तर तो आरोग्यमंत्र्यांना लागू होत नाही का? डॉक्टर चुकले, आरोग्यमंत्री चुकले की, त्या रुग्ण महिलेचे थेट आरोग्यमंत्र्यांशीच संपर्क साधणे चुकले, यापेक्षाही माणसासाठी असलेले नियम पाळताना, त्यावर व्यक्त होताना समतोल व संयम पाळला जात नाही, हे महत्त्वाचे आहे.  


प्रत्येक व्यवस्थेचे काही नियम असतात. ते नियम कशा पद्धतीने वापरले जातात व त्याला काय, कुठे व कसे अपवाद मान्य आहेत आणि जेव्हा त्या व्यवस्थेचा थेट संबंध दररोज, दर क्षणी माणसांशी येतो तेव्हा त्या नियमांचे काय करायचे यावर विचार झाला पाहिजे. खरी समस्या इथे आहे. त्याकडे तटस्थपणे पाहणे आवश्यक आहे. प्रत्येक घटना सुटी सुटी व स्वतंत्रपणे अभ्यासली गेली पाहिजे. 



सोमवार, ३ मार्च, २०२५

झुंडशाही, गळे कापणे आणि अंत:प्रवाह (अंडरकरंट)


झुंडशाही आणि गळे कापणे या दोन्ही गोष्टी निंदनीयच. त्यांचे समर्थन कुठल्याही पद्धतीने करणे शक्यच नाही. माझाही तसा हेतू अजिबात नाही. पण, जे दिसते ते समोर ठेवणे क्रमप्राप्त आहे.

एखाद्याचा विचार पटला नाही की आक्रमक होऊन जाब विचारणे ही झुंडशाही. असा आक्रस्ताळेपणा न करता केली जाणारी कृती म्हणजे गळे कापणे. झुंडशाही केल्याने ज्याच्यामुळे ही झुंडशाही केली जाते त्याला सहानुभूती मिळते. उदाहरण : बजरंग दल आणि उदय भेंब्रे. इथे विचारांचा प्रतिवाद विचारांनी करावा, अशी भूमिका घेतली जाते. रात्री जाब विचारायले गेले म्हणून चुकीचे ठरतात. सहानुभूती भेंब्रेंना मिळते. हेच तुम्ही काही वर्षांपूर्वी म्हणाला होतात व ते सचिन मदगे यांनी सप्रमाण खोडून काढले होते, मग पुन्हा का तेच म्हणालात, असे कुणीही भ्रेंब्रेंना विचारत नाही. चुकीचे सिद्ध करूनही तुम्ही वारंवार तेच का रेटत आहात, असेही कुणी विचारत नाही. मागे घेतलेले ‘ब्रह्मास्त्र’ आता पुन्हा बाहेर काढण्यावर कुणी शंकाही घेत नाही.  

गळे कापल्याने ज्याच्यामुळे गळे कापले गेले तो दोषी धरला जातो, कापणारा नाही. उदाहरण : कन्हय्यालाल शिंप्याचा गळा कापला तेव्हा न्यायाधीश म्हणाले यासाठी नुपूर शर्मा कारणीभूत. इथे विचारांचा प्रतिवाद विचारांनी करावा, अशी भूमिका घेतली जात नाही. गळे कापणार्‍यांना कायद्यानुसार शिक्षा होईल, असे म्हटले जाते. सरकार कुणाचे आहे, याची खात्री करून कायदा-सुव्यवस्था बिघडली आहे की, नाही हे ठरवले जाते.  

यासोबतच तिसरा एक प्रकार घडतो तो म्हणजे अंत:प्रवाह (अंडरकरंट). झुंडशाही करून कुणी रस्त्यावरही उतरत नाहीत किंवा गळेही कापत फिरत नाहीत. अंत:प्रवाह असा प्रवाहित केला जातो  (कळ अशी फिरवली जाते) की, जो बोलतो तो आपणहून स्वत:च, कुणीही न सांगता स्वत:चे म्हणणे मागे घेतो. उदाहरण गिरीश कुबेर यांनी ‘असंतांचे संत’ संपूर्ण अग्रलेख दुसर्‍याच दिवशी मागे घेतला, तोही पहिल्या पानावर बिनशर्त माफी मागून. एरव्ही ‘भावना दुखावल्या गेल्या असल्यास’ असे शब्द असतात माफीत. पण, असंतांचे संत अग्रलेख मागे घेताना मागितलेल्या माफीत ‘भावना दुखावल्यामुळे’ , अशी थेट माफी होती. कुठून चावी, कळ फिरली होती, वेगळे सांगायला नको. 

भावना दुखावल्यावरचे व्यक्त होण्याचे तीन प्रकार आणि त्याकडे कसे पाहिले जाते ते वरील उदाहरणांवरून समजेल. हे सगळे नवीन नाही, हे विचारवंतांना पूर्णपणे माहीत आहे. म्हणून ते झुंडीने विरोध झाला तर त्याला आपल्या विचारांचा विजय मानतात. अंत:प्रवाह जाणवला तर कुठेही कसलीही वाच्यता न करता माघार घेतात. गळा कापला जाण्याची खात्री असेल तिथे गळाच काढत नाहीत. 

शनिवार, ११ जानेवारी, २०२५

दोष आणि जबाबदारी

दोष आणि जबाबदारी
मठ, मंदिराच्या वादात दोष आणि जबाबदारी ओळखणे महत्त्वाचे आहे. ज्याचा दोष आहे त्यावरच त्याची जबाबदारी निश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. विचारवंत आणि विश्वस्त दोघेही आपापल्या जागी दोषी आहेत. त्यांनी जबाबदारीने वागणे अपेक्षित आहे. अन्यथा संस्कृतीची हानी होणे निश्चित आहे.

लूट, लुटालूट म्हणजे एखाद्याच्या परवानगीशिवाय पैसे, मालमत्ता बळजबरीने काढून घेणे. दान दिलेल्या पैशांचा, जमिनीचा अपहार, गैरवापर किंवा दिलेल्या हेतूशिवाय अन्य गोष्टींसाठी वापर होणे याला फसवणूक म्हणतात. लूट, लुटालूट नाही. स्वखुशीने दिलेल्या दानाचा गैरवापर झाला तर त्याला लुटणे म्हणता येत नाही. मंदिर, मठ लुटालूट करतात का? तर ‘नाही’ हे त्याला स्पष्ट व रोखठोक उत्तर आहे. मग फसवणूक, लुबाडणूक कोण करतात? याचे उत्तर मंदिर, मठ समिती असे द्यावे लागेल.

देव वेगळा व देवस्थान वेगळे. लोक देवासाठी श्रद्धेने पैसे देतात व देवळे, मठ लुटतात. त्याच तर्काने जायचे तर देवस्थान, मठ वेगळे व त्यांच्या समित्या वेगळ्या. लोक देवस्थान, मठ यांना देणग्या देतात ते त्यांवर असलेल्या श्रद्धेमुळे देतात. लोक मठ, मंदिराला श्रद्धास्थान मानतात. त्या देवस्थान किंवा मठाच्या समित्यांना लोक श्रद्धास्थान मानत नाहीत. देवस्थान जागृत आहे, असे म्हटले जाते; देवस्थान समिती जागृत आहे, असे म्हटले जात नाही. समित्यांनी भ्रष्टाचार, अपहार केला, असे म्हटल्यास कुणाचाही आक्षेप असण्याचे कारण नाही. पण त्यांना लक्ष्य करण्याऐवजी जाणूनबुजून श्रद्धास्थानाला लुटारू, हीन ठरवले जाते. कुठल्याही डॉक्टरने लुबाडणूक, फसवणूक केली तर आपण त्या डॉक्टरला दोषी धरतो; वैद्यकशास्त्राला नाही. त्याप्रमाणेच मंदिर, मठ समितीने भ्रष्टाचार केल्यास समितीला दोषी धरले पाहिजे, मंदिर किंवा मठाला नाही.  धर्माच्या, मंदिराच्या, मठाच्या नावे गैरव्यवहार केला जातो, असा तर्क मांडायचा तर तोच तर्क विज्ञानाचा, वैद्यकशास्त्राचा वापर करून फसवणार्‍या डॉक्टरलाही लागू होतो. विज्ञान, वैद्यकशास्त्र दोषी नसते; धर्म, मंदिर, मठ असतात असे कसे?

अनेक देवस्थानांना बाजारू रूप आले आहे, ते समित्यांमुळे आले आहे. देवस्थानांचे पावित्र्य नष्ट करण्याचे काम समित्यांनी केले आहे. देवस्थानाच्या जमिनी परस्पर विक्रीस काढणे, पैशांचे गैरव्यवहार आदी हीन प्रकार इतके चालतात की लिहितानाही कठीण वाटते. अनेक लहान लहान देवळांच्या जत्रा पटकार प्रायोजित करतात. काही ठिकाणी ‘देवाची’ आणि ‘पटकारांची’ अशा दोन दोन जत्रा भरतात. जत्रेला दूर कोपर्‍यात दारूची दुकाने सुरू असतात. देवस्थान समिती, ग्रामस्थ आणि पुजारी यांचे वाद अनेक देवळांत होतात. हाणामारीची भांडणे होतात. ज्या देवासाठी देवस्थान आहे, त्याची मूर्तीच उपटून काढण्यापर्यंत मजल जाते. या सगळ्यांना जे जे कारणीभूत आहेत, त्यांच्यावर कठोर आणि कडक कारवाई झालीच पाहिजे. एका गावातल्या मंदिरात समिती नेमण्यासाठी माणसे ओढून आणावी लागायची, त्या गावात एक कंपनी आल्याबरोबर आणि तिने पैसा ओतायला सुरुवात केल्याबरोबर देवस्थान समितीवर वर्णी लागण्यासाठी अक्षरश: घराघरांत वाद होऊ लागले. सत्ता, संपत्ती यांच्या नादात बरबटलेल्या देवस्थान समित्यांनी व सदस्यांनी देवस्थानांचे सांस्कृतिक महत्त्व कमी केले आणि अक्षरश: बाजार मांडला. उलट काही देवस्थान, मठ समित्यांनी केलेले सामाजिक, सांस्कृतिक कार्य खरोखरच वाखाणण्यासारखे आहे. अनेक लहानलहान मंदिरे लहानमोठे उपक्रम चालवत आहेत. शेगाव, पावस यांचे कार्य याबाबत अभ्यासण्यासारखे आहे. जे वाईट आहे ते वाईट आणि जे चांगले आहे ते चांगले, या न्यायाने ज्याचे माप त्याच्या पदरी घालणे म्हणूनच फार महत्त्वाचे ठरते.

लुटालूट हा शब्द जाणीवपूर्वक वापरला जातो. लूट करणारा लुटारू असतो. त्यामुळे, विचारवंत देवळे, मठ यांनाही लुटारू ठरवतात. वास्तविक त्यासाठी समित्यांना जबाबदार धरले पाहिजे. पण, तसे न करता विचारवंतांनी मंदिर व मठ यांना लुटारूंच्या श्रेणीत ढकलले. विचारवंतांची त्यामागची भूमिका, हेतू वेगळे आहेत हे ठळकपणे जाणवत असले तरीही देवस्थान समित्या आणि विश्वस्त सोवळे ठरत नाहीत. विचारवंत आणि विश्वस्त यांच्या चुकीच्या भूमिकांचे दूरगामी परिणाम म्हणजे धर्म, संस्कृती याविषयी नकारात्मक, त्याज्य, हीन भावनेत वाढ होते. समाजकारण, राजकारण यात सांस्कृतिक मानबिंदूंचा खेळ मांडणे कुणाच्याच  हिताचे नाही. त्याचप्रमाणे देवस्थानच्या नावाला बट्टा लागेल, अधर्म होईल असे कोणतेही कृत्य न करण्याची सर्वांत मोठी जबाबदारी मठ, मंदिर समित्यांवर आणि विश्वस्त असलेल्या लोकांवर आहे. विचारवंत आणि विश्वस्त यांनी संस्कृतीच्या मानबिंदूंना धक्का लागणार नाही, याची काळजी घेणे फार महत्त्वाचे आहे. 

शुक्रवार, १० जानेवारी, २०२५

श्रद्धास्थानांवर आघात करणे हाच हेतू

दत्ता नायक व मोहनदास लोलयेकर या दोघांनी मांडलेली मते व त्यावर उमटलेली प्रतिक्रिया यावरून बरेच चर्वितचर्वण सुरू आहे. त्यावर कुणी कसे व्यक्त व्हावे हा ज्याचा त्याचा अधिकार आहे. इथे जाणीवपूर्वक श्रद्धास्थानांना लक्ष्य केले जातेय का, हा मुद्दा अधिक महत्त्वाचा आहे.  ‘लुटालूट’, ‘देऊळ’ असेच शब्द का वापरले गेले? कारण ती श्रद्धास्थाने आहेत. संस्कृतीचे मानदंड असलेली प्रतीके आहेत. 

लूट, लुटालूट म्हणजे एखाद्याच्या परवानगीशिवाय पैसे, मालमत्ता बळजबरीने काढून घेणे. दान दिलेल्या पैशांचा, जमिनीचा अपहार, गैरवापर किंवा दिलेल्या हेतूशिवाय अन्य गोष्टींसाठी वापर होणे याला फसवणूक म्हणतात. लूट, लुटालूट नाही. स्वखुशीने दिलेल्या दानाचा गैरवापर झाला तर त्याला लुटणे म्हणता येत नाही. 

लोलयेकर म्हणतात देव वेगळा व देवस्थान वेगळे. लोक देवासाठी श्रद्धेने पैसे देतात व देवळे, मठ लुटतात. त्याच तर्काने जायचे तर देवस्थान, मठ वेगळे व त्यांच्या समित्या वेगळ्या. लोक देवस्थान, मठ यांना देणग्या देतात ते त्यांवर असलेल्या श्रद्धेमुळे देतात. ते त्यांना श्रद्धास्थान मानतात. त्या देवस्थान किंवा मठाच्या समितींना लोक श्रद्धास्थान मानत नाहीत. समित्यांनी भ्रष्टाचार, अपहार केला, असे म्हटल्यास कुणाचाही आक्षेप असण्याचे कारण नाही. जाणूनबुजून श्रद्धास्थानाला लुटारू, हीन ठरवले जाते. कुठल्याही डॉक्टरने लुबाडणूक, फसवणूक केली तर आपण त्या डॉक्टरला दोषी धरतो; वैद्यकशास्त्राला नाही. त्याप्रमाणेच मंदिर, मठ समितीने भ्रष्टाचार केल्यास समितीला दोषी धरले पाहिजे, मंदिर किंवा मठाला नाही.  धर्माच्या, मंदिराच्या, मठाच्या नावे गैरव्यवहार केला जातो, असा तर्क मांडायचा तर तोच तर्क विज्ञानाचा, वैद्यकशास्त्राचा वापर करून फसवणार्‍या डॉक्टरलाही लागू होतो. विज्ञान, वैद्यकशास्त्र दोषी नसते; धर्म, मंदिर, मठ असतात असे कसे?

दत्ता नायक व लोलयेकर यांनी देवस्थान समिती, मठ समिती लुटालूट करते असे म्हटले नाही. देवळे, मठ लुटालूट करतात असे म्हटले आहे. हे अनवधानाने नाही. पाच-सहा पिढ्या कळत नकळत रुजवलेल्या नकारात्मक विचारांचे ते प्रतिबिंब आहे. जगभर जिथे जिथे संस्कृती संपल्या तिथे तिथे हेच पाहावयास मिळते. अगदी नकळत बिंबवलेल्या शब्दांचा परिणाम खूप मोठा होतो. सगळे हिंदी चित्रपट काढून पाहा; त्यात वाईट घडते ते सणाच्या दिवशीच का असते? देवळात लपूनछपून प्रेम(?) करणारे दाखवतात; कधीही मशिदीत, चर्चमध्ये का नाही? ‘हवस का पुजारी’, असतो; पाद्री, मौलवी का नाही? प्रश्‍न हिंदू-मुस्लीम, हिंदू-ख्रिश्‍चन असा नाहीच मुळी. आपल्या संस्कृतीची श्रद्धास्थाने पद्धतशीरपणे नकारात्मक, घृणास्पद ठरवण्यात आली. याचा परिणाम इतका होतो की, ज्या सणांनी पर्यावरण जपले ते सण पर्यावरणविरोधी ठरवले जातात. देवळात बोकडाच्या बळीवर कायदेशीर बंदी आणली जाते. ईदला बोकडाचा बळी हा राज्यघटनेने दिलेला अधिकार ठरतो. ख्रिश्‍चन मिशनर्‍यांनी व साम्यवादी विचारवंतांनी शेकडो वर्षे रुजवलेले नकारात्मक विचार अशा पद्धतीने फलद्रूप होत आहेत. आपण आपल्याच संस्कृतीच्या प्रतीकांना हीन, वाईट ठरवत आहोत. 

याचीच दुसरी बाजू पाहू; यातला एकही विचारवंत, इतिहासतज्ज्ञ चर्च संस्थेने देवळे पाडून चर्च बांधल्या असे म्हणत नाही. ते बिल पोर्तुगिजांच्या नावे फाडले जाते. पोर्तुगिजांनी देवळे पाडून चर्च उभी केली असे म्हटले जाते. भारतभर देवळे पाडून मशिदी बांधल्या त्याचे बिल मुस्लीम शासकांवर फोडले जाते, इस्लामवर नाही. 

लुटालूट हा शब्द जाणीवपूर्वक वापरला जातो. लूट करणारा लुटारू असतो. देवळे, मठ हेही लुटारू ठरतात. नास्तिकवाद, समतावाद, पर्यावरणप्रेम, प्राणीप्रेम असलेले सगळे विचारवंत, अ‍ॅक्टिव्हिस्ट संस्कृतीच्या प्रतीकांना, मानबिंदूंना लक्ष्य करतात. म्हणूनच देवस्थान व मठ समितीऐवजी ‘देवळां’, ‘मठ’ आणि भ्रष्टाचार, फसवणूक याऐवजी ‘लूट’ असे शब्द जाणीवपूर्वक वापरले जातात. दत्ता नायक यांचा राजकीय लाभ मिळवण्याचा हेतूही असू शकेल. वाद होतील, पेटतील, चर्चेत राहता येईल या अपेक्षेने वाक्ये उच्चारलेली असू शकतात. मोहनदास लोलयेकरांनी समतावादी दृष्टिकोनातून भूमिका मांडलेली असावी. समाजकारण, राजकारण यात सांस्कृतिक मानबिंदूंचा खेळ मांडणे कुणाच्याच  हिताचे नाही. यातून निष्पन्न काहीच होत नाही. फक्त वादावादी आणि दूरगामी परिणाम म्हणजे धर्म, संस्कृती याविषयी नकारात्मक, त्याज्य, हीन भावनेत वाढ होते.