शिवाजी महाराजांचा अपमान कशात आहे?

-----------------

-कोश्यारींचे हिंदी भाषण-

पहले भी इन्हे डिलिट दे चुका हूं। अब दो और युनिव्हर्सिटी के पेंडिंग पडे हैं। वह कहते हैं इन्हीको देना चाहते हैं। मैने कहा कोई और नही है क्या? हमारे दो लोगोंकोही क्यों देते हो। कुछ तो खास बात हैही है। अब इतना इनके बारे मे क्यों बोल रहां हूं क्यों के यह हमारे सामने हैं। हमारे लिए एक्जांपूल हैं, उदाहरण हैं। हम जब पढते थे, मिडल मे हायस्कूल मे, तो हमारे टीचर हमको वो देते थे, हू इज युवर फेवरेट हीरो? ऐसा आपका फेवरेट लीडर कौन है? तो हम उस समय जिनको सुभाषचंद्र बोस अच्छे लगे, जिनको नेहरू अच्छे लगे, जिनको गांधीजी अच्छे लगे । तो मुझे ऐसा लगता है के हू इज युवर आयकॉन? हू इज युवर फेवरेट हीरो? तो बाहर जाने की कोई जरूरत  नही है। यहीं महाराष्ट्रमेही आपको मिल जाएंगे। शिवाजी तो पुराने युग की बातहैं, मै नये युग की बात बोल रहां हूं। डॉक्टर आंबेडकर से लेकर डॉ. गडकरी तक, नितीन गडकरी तक सब आपको यंही मिल जाएंगे।

--------------

- मराठी अनुवाद -

जेव्हा आम्ही लहान होतो आणि शाळेत जायचो तेव्हा आम्हाला आमचे शिक्षक विचारायचे तुमचे आवडते नेते कोण आहे, तेव्हा कुणी सुभाषचंद्र बोस, कुणी महात्मा गांधी,  तर कुणी नेहरू असे सांगायचे. मला असे वाटते जर कुणी तुम्हाला विचारले तुमचे आवडते हिरो किंवा आदर्श कोण आहे, तर तुम्हाला कुठेही बाहेर जाण्याची गरज नाही. पूर्वीच्या काळातील आदर्श शिवाजी महाराज आहेत. परंतु, जर नव्या काळातील आदर्श शोधायचे झाल्यास डॉ. आंबेडकरांपासून ते डॉ. नितीन गडकरी तुम्हाला इथेच मिळतील.

----------------

यात शिवाजी महाराजांचा अपमान कुठे झाला? उलट नव्या पिढीला शिवाजी महाराजांनंतर कुणी आदर्श नेताच नाही मिळाला, असे म्हणणे हा शिवाजी महाराजांचा अपमान आहे. शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांच्यानंतर त्यांच्या उंचीचे आणि कर्तृत्वाचे नेतृत्व नसूनही औरंगजेबाला एकही किल्ला घेता आला नाही, हे शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांचे व त्यांनी निर्माण केलेल्या व्यवस्थेचे यश आहे. जुन्या काळचे आदर्श म्हटले म्हणून शिवाजी महाराज कालबाह्य होत नाहीत. आदर्श वाटावेत असे नवीन नेते निर्माण होणे यातच त्या पूर्वीच्या नेत्यांचे यश आहे. 

आता शिवाजी महाराजांच्या आदर्शाची तुलना शरद पवार व नितीन गडगरी यांच्या आदर्शाशी करावी का, हा खरा वादाचा मुद्दा आहे. ‘शिवाजी कोण होता?’ असा एकेरी उल्लेख पुस्तकाच्या नावात असणे, पवारांना जाणता राजा म्हणणे, पवारांनी शिवाजी महाराजांना जाणता राजा म्हणू नये, असे म्हणणे यात शिवाजी महाराजांचा अपमान कुठेच, कुणालाच दिसत नाही का? 

अभिमानाचे आणि अपमानाचे वर्गीकरण ‘टोकाची अस्मिता’ या निकषावर करणे, वक्ता किंवा लेखक कोण आहे, कोणत्या विचारधारेचा आहे, यावर करणे अयोग्य आहे. कोश्यारींचे पूर्ण भाषण ऐकले असते, तर कदाचित त्यावर दिवसभर चर्चा पेटवणे, अग्रलेख खरडणे किती अप्रस्तुत आहे, हे लक्षात आले असते. पत्रकार हा शेवटी कुठल्या तरी बाजूचा असावा लागतो, तरच जयजयकार होतो. सत्य, योग्य भूमिका, खर्‍याला खरे म्हणणे व खोट्याला खोटे म्हणणे यापेक्षाही सोयीचे तेवढेच पाहणे म्हणजे पत्रकारिता...

श्रद्धाची हत्या आणि विचार करावे असे काही...

श्रद्धा हत्येनंतर अनेक प्रश्न, अनेक मुद्दे उपस्थित होत आहेत.  त्यातील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे एकलकोंडेपणा व कमालीचा अलिप्तपणा. आपण आपल्याच माणसांपासून दूर जाणे, कुणाच्याही संपर्कात न राहणे खूपच चिंताजनक आहे. आपण खरोखरच ‘सोशल’ आहोत का?

वेळग्यात आमच्या शेजारी राहणारे स्व. बाबा सहस्रबुद्धे फोंड्यात फ्लॅटमध्ये राहायला गेले होते. काही काळानंतर ते पुन्हा वेळग्यातला त्यांच्या घरी राहायला आले. त्यांनी व्यक्त केलेली एक खंत येथे सांगावीशी वाटते. फोंड्यात गेल्यापासून आठ दहा दिवस झाले तरी शेजारीपाजारी कोण आहेत याची कल्पना नाही, सगळ्यांचे दरवाजे कायम बंद, येणेजाणे नाही, बोलणे नाही. याची त्यांना अजिबात सवय नव्हती. वेळग्यात सहस्रबुद्ध्यांच्या घराचा दरवाजा सकाळी उघडला की, रात्रीच बंद होई. दिवसभर कुणाचा ना कुणाचा तरी कायम येत जात असे. अर्थात बाबा सहस्रबुद्धे ही व्यक्तीही तशीच होती. पण, ग्रामीण भागातील एखादी व्यक्ती आठ दिवस कुणाला दिसली नाही तर चौकशी, विचारपूस झाली नाही, असे होत नाही. एवढेच कशाला संध्याकाळची दिवेलागणी आठ वाजेपर्यंत न झाल्यास लगेच शेजारी विचारपूस करतात, ‘काय बरं आहे ना?’

हीच बाब शहरात घडतेच असे नाही. उलट अशा विचारपूस करण्याला नाक खुपसणे, बॅड मॅनर्स म्हटले जाते. त्याहीपुढे जाऊन व्यक्तिगत स्पेसवरचे ते अतिक्रमण समजले जाते. नवरा-बायकोंचे एकमेकांना जाब विचारणेही व्यक्तिगत स्वातंत्र्यावरचा घाला समजू लागलो आहोत, ‘प्रायव्हेट स्पेसवरील अतिक्रमण’ समजू लागलो आहोत. 

श्रद्धा नामक परिचयातील व्यक्ती सहा महिने दिसलीच नाही तर निदान व्हॉट्सअ‍ॅप, मेसेज, फोन वगैरे कुणी तिच्या मैत्रिणींनी, मित्रांनी केलाच नाही? केलेले तुकडे सहा महिने आफताब नेऊन जंगलात टाकत होता, ते कुणालाच दिसलं नाही? कुटुंबीयांनी विचारलंच नाही? त्याच्या ‘कॉमन’ मित्रांनाही विचारावसं वाटलं नाही? आपण खरोखरच समाज म्हणून जगतोय की, प्रत्येक जण स्वतंत्रपणे आपल्याच कोशात वावरतोय?

अजित, अंतू, धीरज, अमर, निगम यांसारख्या असंख्य मित्रांचा फोन वेळेत उचलला नाही तर ही महाबिलंदर माणसे किती खेचतात त्याला तोड नाही. सकाळी फोन केला आणि त्यांना दुपारपर्यंत प्रतिसाद दिला नाही दिला तर यातला एकटा तरी संध्याकाळपर्यंत घरी टपकतो. दार उघडल्याबरोबर प्रेमाने विचारलेला पहिला प्रश्न असतो, ‘आहेस ना जिवंत?’ 

श्रद्धा आणि आफताब हे दोघे आपल्या मित्रांपासून इतके फटकून वागत होते की, कुणीही त्यांची कसलीच चौकशी केली नाही? बरे हे घडत होते ते दूर जंगलात कुठे तरी घडत होते का? तर नाही. ते शहरी भागात, भर वस्तीत होते. तरीही असे का घडले, हा खरा चिंतेचा विषय आहे. 

आजकाल आपण इंटरनेट, मोबाइलच्या जंजाळात अडकून इतके ‘सोशल’ झालो आहोत की, प्रत्यक्ष भेट होतच नाही. व्यक्ती स्वातंत्र्याच्या कुठल्यातरी अजब, विचित्र दुनियेत स्वत:ला गुरफटवत आहोत. मित्र, सहकारी, नातलग यांचा अधिकारच आहे आपली काळजी करण्याचा. कुणाला कितपत आत येऊ द्यायचे, हे निवडण्याचा आपला अधिकार निश्चितच आहे आणि तसे केलेही पाहिजे. पण, त्याचबरोबर अजिबात कुणी दखल देऊ नये, हे योग्य नाही, याचाही विचार केला पाहिजे. खास करून मुलींनी, कायम आपल्या पालकांच्या, मैत्रिणींच्या, मित्रांच्या संपर्कात राहिले पाहिजे. आईवडिलांशी कितीही भांडण झाले तरी त्यांना आपली काळजी असते, हे अजिबात विसरू नये. अगदी त्यांच्याशी बोलतच नाही, असे असले तरीही त्यांची व आपली ख्यालीखुशाली एकमेकांना समजेल अशी व्यवस्था करणे अत्यावश्यक आहे. कुठलाही बाप मुलीशी भांडेल, बोलल्याशिवाय राहील, पण तिचे तुकडे तुकडे करून केलेली विल्हेवाट सहन नाही करू शकणार. 

कौटुंबिक मतभेद इतकेही ताणू नयेत की, आपण एकदमच अलिप्त, असुरक्षित होऊन जाऊ. आठवड्यातून किमान एकदा तरी ग्रुपवर, फेसबुकवर, ब्लॉगवर काही ना काहीतरी लिहा, शेअर करा. आपल्या अस्तित्वाचा पुरावा म्हणून का असेना, पण ठेवा. किमान महिन्यातून एकदा तरी एका मित्राला, मैत्रिणीला, नातलगांना प्रत्यक्ष भेटा. तेवढा वेळ निश्चितच असतो आपल्याकडे. कुणी बर्‍याच दिवसांत दिसले नाही तर, किमान फोन तरी करा. चौकशी करा. यात गैर काहीच नाही. फार तर ती व्यक्ती रागावेल. रागावू दे. पण, ख्यालीखुशाली घ्या. आपण माणूस म्हणून वागलो नाही, तर असे अमानुष कृत्य पाहण्याची, सहन करण्याची पाळी आपल्यावरही येऊ शकते.

चित्रस्रोत : आंतरजाल

माध्यमांनी हा गाढवपणा आधी बंद करावा...

एका वृत्तवाहिनीवर बाइट घेणार्‍या मुलीने संभाजी भिडेंना मंत्रालयात येण्यावरून प्रतिक्रिया विचारली. तेव्हा त्यांनी आधी ‘आधी कुंकू लाव मग तुझ्याशी बोलतो. प्रत्येक स्त्री ही आम्हाला भारतमातेसमान आहे आणि भारतमाता विधवा नाही.’ या घटनेचे टीव्हीवर झळकणारे मथळे फार मनोरंजक होते. ‘संभाजी भिडेंकडून महिला पत्रकाराचा अपमान’, ‘म्हणे टिकली लावा तरच बोलतो’, ‘संभाजी भिडेंचं वादग्रस्त विधान’, ‘लावली नाही टिकली, तुमची का सटकली?’ त्याही पुढची गंमत म्हणजे महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाच्या अध्यक्ष रुपाली चाकणकर यांनी ‘समाजात अशा काही विकृत मनोवृत्तीची लोकं आहेत जी सातत्याने महिलांचा आत्मविश्वास ढासळावा, त्यांना दुय्यम लेखावं, अशा पद्धतीची विधानं करताहेत आणि निश्चितपणानं राज्य महिला आयोगाच्या वतीने त्यांना आजच नोटीस जाईल. ज्याचा त्यांनी खुलासा करावा.’

‘प्रत्येक महिला ही भारतमातेसमान आहे’, यात महिलांचा अपमान कसा आहे आणि हे वादग्रस्त विधान कसे आहे, हे एकदा या माध्यमांतील बहाद्दरांनी सांगावेच. प्रश्न विचारणार्‍या महिलेने कुंकू लावण्याची अपेक्षा ठेवणे, हे स्त्रीला दुय्यम लेखण्याच्या विकृत मनोवृत्तीचे लक्षण कसे ठरते, हेही सांगावे. 

भिडेंनी प्रतिक्रिया नाकारण्यासाठी दिलेले कारण व नकार रास्त आहे का, असा प्रश्न विचारला असता, तर एकवेळ समजून घेता आले असते. पण, काहीही करून ओढून ताणून त्याचा संबंध महिलांच्या अपमानाशी व दुय्यम लेखण्याशी लावणे, कितपत योग्य आहे, याचा विचारही झालाच पाहिजे.

जसा पत्रकारांना प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे, तसाच कुणाला उत्तर द्यावे, कोणत्या कारणासाठी द्यावे, हे निवडण्याचा अधिकार भिडेंना नसावा का? महिला पत्रकाराला जसा कुंकू न लावण्याचा अधिकार आहे, तसाच कुंकू न लावणार्‍या महिला पत्रकाराला प्रतिक्रिया न देण्याचा अधिकार भिडेंना असू नये का?

महाराष्ट्र सरकार व राज्य महिला आयोगाने आपली शब्दयोजना सुधारणेही अत्यंत गरजेचे आहे. ‘विधवा प्रथा बंदी’ म्हणजे नेमके काय? विधवा ही प्रथा आहे का? दुर्दैवाने एखाद्या महिलेला वैधव्य प्राप्त होते की, प्रथेमुळे होते? वास्तविक ‘विधवा महिलांना दिल्या जाणार्‍या हीन वागणुकीविरुद्ध जनजागृती करा’ असा आदेश हवा. सती जाणे हा अपवादात्मक प्रकार असतानाही त्याला हिंदू धर्मातील ‘प्रथा’ ठरवून व क्रमिक पुस्तकातून शिकवून आपण मोकळे झाले आहोत. प्रथा म्हणजे अनिवार्य रीत जी पिढ्यानपिढ्या पाळलीच जाते. पाळणे हा नियम आणि न पाळणे हा अपवाद. सती या अपवादाला आपण नियम कसे ठरवले?  तेच तर्कट विधवांच्या बाबतीत लावले जात आहे. 

ज्या ज्या गोष्टींविषयी आस्था, श्रद्धा आणि आदर आहे, त्या त्या गोष्टींना चुकीचे, वाईट, घातक ठरवणे हा उद्देश आहे. एखाद्या गोष्टीला वाईट ठरवता आले नाही की, समाजात असलेले त्या गोष्टीचे स्थान, आदर यांना हळूहळू धक्का पोहोचवला जातो. त्यांच्याविषयी नकारात्मक भावना रुजवली जाते. अशा प्रकारच्या बातम्या व घटनांचे वृत्त करणे हे त्याचेच एक रूप आहे. जाणूनबुजून केला जाणारा हा गाढवपणा आहे. 

चुका, मुद्राराक्षस आणि राक्षसाची मुद्रा

घटनेचे वृत्त होताना तिला अनेक प्रक्रियेतून जावे लागते. पत्रकार, वार्ताहर, उपसंपादक, प्रूफरीडर वगैरे अनेकांचे संस्कार त्यावर होत असतात. त्यातूनही वृत्तपत्राची भूमिका, व्याप्ती, मर्यादा, उपलब्ध वेळ यासकट अनेक व्यवधाने सांभाळावी लागतात. तपासून पाहणे प्रत्येकवेळी शक्य असतेच असे नाही. त्यामुळे छापील मजकुरात चुका राहून जाणे साहजिक आणि स्वाभाविक आहे. तरीही ही सबब आहे का आणि बाजू घेणे आहे का, हे दोन महत्त्वाचे प्रश्न शिल्लक राहतात. ज्याची उत्तरे प्रत्येक संबंधिताने शोधणे आवश्यक आहे.

शब्द बदलताना वाक्य रचनेकडे लक्ष न दिल्यामुळे होणारा अनर्थ, चुकीचे शब्द वापरल्यामुळे घटनेचा अर्थच बातमीतून चुकीचा सांगितला जातो, तेव्हा ते एका टप्प्यापर्यंत क्षम्य आहे. फोटोला चुकीचे कॅप्शन देणे, एका बातमीचा फोटो दुसर्‍या बातमीला लावणे, मेलेल्या म्हातारीचा फोटो अनेक वर्षे छापणे हे उद्योग होतात. चुकीचे शब्द वापरणे, चुकीची भाषा, भाषांतराच्या चुका वगैरे गोष्टी घडतच असतात. यात संबंधित उपसंपादक मुद्राराक्षसाच्या भूमिकेत गेल्यामुळे चुका घडतात आणि त्यातून विनोदनिर्मिती होते. 

मुद्दाम जाणूनबुजून केल्या जाणार्‍या चुका क्षम्य कशा म्हणता येतील? उदाहरणच द्यायचे झाल्यास; ‘दिवाळीचा प्रदूषणकारी सण’ हा मथळा आणि ‘हर्षोल्हास साजरा करणारी बकरी-ईद’ हा मथळा, असे दोन्ही मथळे एकाच वर्तमानपत्रात छापून येत असतील तर? थोडं आणखी स्पष्ट करून सांगतो. काही अलिखित नियम मथळा देताना अनेक वर्तमानपत्रांत पाळले जातात. 

१. अत्याचार करणारा हिंदू असेल आणि पीडित मुलगी दलित असेल तरच ‘दलित मुलीवर बलात्कार’ असा ठळक उल्लेख मथळ्यात करायचा. तेच अत्याचार करणारा मुस्लीम असेल आणि पीडित मुलगी दलित असेल तर पीडितेच्या जातीचा, समाजाचा उल्लेख करायचा नाही आणि अत्याचार करणार्‍याच्या समाजाचाही उल्लेख करायचा नाही.

२. ज्याच्यावर अत्याचार झाले आहेत, तो मुस्लीम असेल तर त्याचा उल्लेख ‘मुस्लीम युवक/युवतीवर अत्याचार’, असा मथळ्यात ठळकपणे करायचा. 

३.अत्याचार करणारा मुस्लीम असल्यास तो गरीब आहे, अशिक्षित आहे, तो ड्रग अ‍ॅडिक्ट आहे असे मथळ्यात ठळकपणे नमूद करायचे, पण मुस्लीम आहे, हे अजिबात नमूद करायचे नाही. इस्लामी तंत्रविद्या वापरणारा असेल तरीही त्याचा उल्लेख ‘तांत्रिक’, ‘बाबा’ असा करायचा. रेखाचित्रही जटाजूट, रुद्राक्षांच्या माळा घातलेल्याचे रेखाटायचे.  चुकूनही इस्लामिक, ख्रिस्ती प्रतीक द्यायचे नाही.

४. दहशतवादाला कधीच इस्लामिक दहशतवाद म्हणायचे नाही. कट्टरपंथी, अलगाववादी, फुटीरतावादी असे शब्द वापरायचे आणि अगदीच नाइलाज झाल्यास दहशतवादी म्हणायचे. 

५. यातले काहीच देण्यासारखे नसल्यास, मोर्चा राज्यात सरकार कुणाचे आहे, तिकडे वळवायचा. ‘सुरक्षा व्यवस्था ढासळली.’ किंवा ‘राज्यात महिला असुरक्षित’ असा मथळा करायचा. 

या कुठल्याही प्रकारात चूक सहज झालेली नसते. उलट मुद्दाम तसे केले जाते. यामागे अनेक नॅरेटिव्ह कार्यरत असतात. पहिला म्हणजे ‘बहुसंख्य अल्पसंख्याकांवर नेहमीच अत्याचार करतात.’ दुसरा म्हणजे ‘बहुजनांवर कायमच अत्याचार होतो.’ ‘दलित महिलेवर अत्याचार’, असा मथळा देण्यामागे महिलेवर झालेल्या अत्याचाराला वाचा फोडणे हा हेतू अजिबात नसतो. उलट, ‘ती दलित आहे, म्हणून तिच्यावर अत्याचार झाला.’ हा नॅरेटिव्ह चालवायचा असतो. याशिवाय पक्षीय भूमिका, आर्थिक गणिते वगैरे अनेक मुद्दे आहेत, जे अशा प्रकारच्या बातम्यांना प्रवृत्त करतात. 

‘वार्ताहरांनी, उपसंपादकांनी, संपादकांनी एखादी बाजू घ्यावी की, घेऊ नये?’ हा एक यक्षप्रश्न वृत्तपत्र क्षेत्रात विचारला जातो. त्याचे उत्तरही सोयीनुसार दिले जाते. बाजू घ्यायची म्हटली तर कुठली, हा प्रश्न साहजिकच उभा राहतो. ‘सत्याची’, ‘घटनेतील कोणतीही एक’ आणि ‘कुठलीच नाही’, यापैकी कोणती बाजू घ्यावी, याची निवड करणे कर्मकठीण असते. आपल्याला जे माहीत आहे, तेच सत्य आहे, याबद्दल खात्री नसते. कोणतीही एक बाजू घ्यावी, तर बातमी एकांगी होण्याची भीती असते. कुठलीच बाजू न घेतल्याने घटना आणि बातमी दोन्हींवर अन्याय होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे, करावे काय, हा यक्षप्रश्न उभा ठाकतो. या सर्व गदारोळातून वाट काढण्यासाठी ‘सोयी’ची बाजू घेतली जाते. म्हणूनच घटनेची बातमी झाल्यावर ती घटनेशी अजिबात प्रामाणिक राहत नाही. 

‘घटना जशी आहे, तशी तिची बातमी करावी. आपली मते त्यात घुसडू नयेत.’ हे पत्रकारितेत सांगितले जाते. फक्त सांगितले जाते, पाळले जात नाही. यामुळे, पत्रकारिता एक प्रकारच्या झुंडशाहीची बळी ठरत आहे. ‘आपल्या बाजूचा आहे ना, मग तो चूक असला तरी त्याला बरोबर म्हण.’ आणि ‘आपल्या बाजूचा नाही ना, मग बरोबर असला तरी चूक ठरव.’, अशी आग्रही मागणी केली जाते. झुंडशाहीत टिकून राहायचे असेल तर ही मागणी निमूटपणे मान्य करावी लागते. ही झुंडशाही राजकीय, वैचारिक किंवा अन्य कुठलीही असू शकते. 

‘प्रस्थापित सत्तेच्या विरुद्ध वृत्तांकन केले तरच ती निर्भीड व खरी पत्रकारिता’, असा एक विचित्र निकष लावला जातो. ‘प्रत्येक घटनेला, ‘शोषक विरुद्ध शोषित’ अशा दृष्टिकोनातून पाहावे.’ हा दुसरा एक दंडक आहे. त्यामुळे, जे ‘जसे आहे’, तसे ते कधीच सांगितले जात नाही; ‘जसे हवे’, तसे सांगितले जाते. अशावेळी सबब आणि बाजू घेणे यापेक्षाही काही तरी वेगळे घडत असते. घटनेची बातमी होताना उमटलेली चूक हा मुद्राराक्षसाचा विनोद नसतो, तर ती राक्षसाने उमटवलेली मुद्रा असते!

कांतारा आणि आपण

मुलीच्या व पत्नीच्या आग्रहाखातर ‘कांतारा’ चित्रपट त्यांच्यासोबत पाहिला. हळूहळू अधू होत चाललेल्या दृष्टीला, ती असेपर्यंत जे काही पाहिलेच पाहिजे, त्यांपैकी एक म्हणजे हा चित्रपट! हा चित्रपट पाहून आमच्या ‘वीरभद्रा’ची आठवण पदोपदी झाली. चित्रपट सर्वार्थाने सर्वोत्कृष्ट आहे. त्यात विषयाला हात घालताना ज्या बाबी घेतल्या पाहिजेत, त्यापेक्षाही काही बाबी न घेतल्यामुळेच तो चित्रपट अत्यंत प्रभावशाली झाला आहे. त्यातली एक बाब म्हणजे ‘गेल्या सत्तर वर्षांत’ आणि ‘२०१४पासून’ या दोन विभागांत विभागलेलं पक्षीय राजकारण. दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे आंतरराष्ट्रीय भूलभुलय्यात हरवलेले पर्यावरणप्रेमी. या दोन गोष्टी मूळ विषयाशी संलग्न असल्या तरी चित्रपटाला भरकटवणार्‍या होत्या. या दोन्हींशी संबंधित असलेल्या व्यक्ती आणि ‘जाऊ द्या! मला काय त्याचं?’, असं म्हणत आपलं घर पेटेपर्यंत कोडगेपणाने शांत बसणारे आपण, यांना मारलेली ही सणसणीत चपराक आहे.

हा लेख चित्रपटाचे परीक्षण करण्यासाठी नाही. कुठलेही परीक्षण न वाचता केवळ चित्रपटगृहातच जाऊन पाहावा, असा हा चित्रपट आहे.  कारण, ध्वनिसंयोजन आणि ‘चित्रपट हे दिग्दर्शकाचे माध्यम आहे’, ही बाब ठसवणारे दिग्दर्शन. 

आपण एखाद्या गोष्टीचा आत्यंतिक विरोध करतो, तिचे निर्मूलन व्हावे म्हणून प्रयत्न करतो, तेव्हा त्या जागी तेवढाच व तसाच परिणाम करणारी गोष्ट उभी करत नाही. विज्ञानाला धरून नाही, म्हणून तिचे अस्तित्व नाही अशी भूमिका आपण घेतो. त्याहीपुढे जाऊन तसा आग्रह धरतो. ‘अंगात येणे’ याला अंधश्रद्धा (मुळात श्रद्धा ही अंधच असल्यामुळे अंधश्रद्धा हा प्रकार संभवत नाही.), मानसिक विकृती या सदराखाली घालून आपण सश्रद्ध असलेल्या समाजमनावर आघात करतो. वटपौर्णिमा, निसर्गपूजा करणारी असंख्य व्रते, देवाला वाहिली जाणारी पत्री यांना आपण ‘कर्मकांड’ या सदराखाली ढकलून मोकळे होतो. यातून होणारे पर्यावरणाचे व निसर्गचक्राचे संरक्षण आपण लक्षात घेत नाही. 

फार वर्षांपूर्वी ‘मर्णकटो’ (नाव कदाचित चुकत असेल. चू.भू.द्या.घ्या.) नावाची श्रुतिका/नाटक रेडिओवर ऐकले होते. यामध्ये तहानेमुळे जीव जात असलेले एक पात्र गढूळ पाणी पीत असते. त्याच्या ओंजळीत ते अंतिम उपलब्ध असलेले पाणी दुसरी एक व्यक्ती जमिनीवर फेकून देते. तेव्हा तो विचारतो, ‘पाणी का टाकलेस?’ त्यावर ओंजळ रिती करणारा उत्तरतो, ‘हे पाणी प्यायला असतास तर तू मेला असतास?’ त्यावर तो एक प्रश्न विचारतो, तो फार महत्त्वाचा आहे. ‘तू आणखी कुठे पाणी पाहिले आहेस? मी ओंजळीत उचललेले हे शेवटचे पाणी होते. त्या जागी दुसरे निर्माण न करता, होते त्याचे नव्हते करण्याचा तुला काय अधिकार आहे?’ 

अनेक गोंडस लेबले धारण करून आपण नष्ट करत असलेल्या संस्कृतीच्या जागी आपण दुसरी सक्षम, पर्यायी व तसा परिणाम साधणारी व्यवस्था निर्माण करत आहोत का? मग, आपल्याला कोणताही अधिकार नाही संस्कृतीला नावे ठेवण्याचा. भले मग, आपण पर्यावरणवादी, विज्ञाननिष्ठ वगैरे काहीही असलात तरीही. संस्कृतीला विकृती ठरवून नकारात्मक जनमानस तयार करताना, पर्यावरणाचे रक्षण करणारी तेवढीच सक्षम व्यवस्था आपण निर्माण केली नाही, हे सत्य आहे. उपमेतील पाणी गढूळ आहे, आपली संस्कृती नाही. ती नित्यनूतन व जीवनदायिनी आहे. जिथे जिथे ती जपली जाते, तिथे तिथे निसर्ग मूळ स्वरूपात शिल्लक आहे.

संस्कृती व त्यातून निर्माण झालेली आदरयुक्त भीती घालवल्यानंतर त्याची जागा विकृतीच घेते. देव, देवचार, खेत्री यांची आदरयुक्त भीती आहे, म्हणून अद्याप देवराई व अन्य वनसंपदा टिकून आहे. देवाला घालायला हवी म्हणून पत्रीत सांगितलेल्या वनस्पती जिवंत आहेत. अनेक सामान्य आजारांवर औषध म्हणून वनस्पती लावणारे व जगवणारे किती सुज्ञ लोक आहेत आणि ‘देवाला हवी’ म्हणून जगवणारे किती आहेत, याचाही विचार व्हावा. आपण श्रद्धेवर आघात करतो आणि ती जागा मागचे पुढचे न पाहणारा क्रूर व्यापार घेतो. 

‘तुम्हाला नमस्कार का करायचा? तुमच्या मनोरंजनाचे आम्ही बायप्रॉडक्ट आहोत. आम्हाला जन्माला घालून तुम्ही आमच्यावर उपकार नाही केले.’, अशी वाक्ये इतरत्र ऐकली की, प्रचंड त्रास होतो. आई वडिलांना वाकून नमस्कार करणे ‘आउटडेटेड’ ठरवतो, तेव्हा त्यामागे असलेला कृतज्ञताभाव व आदरही घालवतो. कृतज्ञता गेली की, फक्त उपयुक्तता शिल्लक राहते आणि आदर गेला की, फक्त दर शिल्लक राहतो!

‘रिटायर्ड’ केलेल्या देवाचे अस्तित्वच अमान्य केले की त्याची जागा निसर्गाला ओरबाडणारी व्यापारी वृत्ती घेते. भारताच्या प्रत्येक भागातील ग्रामीण, वनवासी क्षेत्रात या ना त्या स्वरूपात जत्रेच्या प्रसंगी भार येणारे वीरभद्र आहेत. संपूर्ण भारतभर आपली संस्कृती एकच आहे व हे एकसंध सांस्कृतिक राष्ट्र आहे, याची साक्ष पटवणार्‍या या गोष्टींना आपण तिरस्कृत, त्याज्य ठरवले आहे. वास्तविक त्याविषयीचा आदरभाव जागृत ठेवून पर्यावरणाचे संरक्षण करणे किती सोपे होते! सोपे होते पण, सोयीचे नव्हते. 

चित्रपटात मांडलेला जमिनीचा प्रश्न आपल्या गोव्यातही आहे. पिढ्यानपिढ्या वनप्रदेशात वास्तव्य करून असणार्‍यांना आम्ही कायद्याचा बडगा उगारून हाकलवण्याचा प्रयत्न करतो. त्यांच्या वास्तव्याने निसर्गाची हानी नाही झाली. उलटपक्षी रक्षणच झाले आहे. नैसर्गिक अधिवास आणि मानवी निवास ही क्षेत्रे एकमेकांवर अतिक्रमण करत असतील तेव्हा त्यातून सामंजस्याने तोडगा काढणे आवश्यक ठरते. अनेक पिढ्यांपासून वनांत राहणार्‍यांनाच ‘वनरक्षक’ बनवून व त्यांच्या हातात हात घालून प्रशासकीय यंत्रणा राबल्यास, निर्माण झालेल्या प्रश्नांची उत्तरे कदाचित सापडू शकतील. वनसंपदेचा र्‍हास करणारे, त्याला आश्रय देणारे दोन्हीकडून शोधले पाहिजेत. ‘यह दैव(देव) बोल रहा है या नर्तक बोल रहा है?’ हा चित्रपटात एका पात्राने विचारलेला प्रश्न फार महत्त्वाचा आहे. चित्रपट पाहावाच, त्यातून बोधही अवश्य घ्यावा. पर्यावरणावर, निसर्गावर प्रेम व्यक्त करताना आपण आपल्याच संस्कृतीला विनाकारण बदनाम तर करत नाही ना, याचाही अवश्य विचार व्हावा! 

प्रत्येक विवाहित पुरुषाने लक्षांत घ्यावे, असे काही...

..............................

नमुना  संमतिपत्र 

मी, सौ. (लावावे की लावू नये हा जिचा तिचा प्रश्न) _____________________, राहणार______________________श्री./मिस्टर _________________ यांची कायदेशीर पत्नी पूर्ण शुद्धीत व कोणत्याही आणि कुणाच्याही दबावाखाली न येता लिहून देत आहे की, मी आज ____वार दि. ________ रोजी सकाळी/दिवसा/संध्याकाळी/रात्री अगर कुठल्याही वेळी घरी/घराच्या बाहेर कुठल्याही स्थानी माझा कायदेशीर पती श्री./मिस्टर________________________याच्यासोबत शारीरिक संबंध (साध्या मराठीत सेक्श्युअल रिलेशन) प्रस्थापित करण्यास स्वखुशीने तयार आहे व तशी संमती देत आहे. त्यामुळे, उपरोल्लेखीत समय आणि स्थान यांना अनुसरून होणारा शारीरिक संबंध (साध्या मराठीत सेक्श्युअल रिलेशन) याला ‘वैवाहिक बलात्कार (साध्या मराठीत मेरिटल रेप) धरू नये. या शारीरिक संबंधांतून (साध्या मराठीत सेक्श्युअल रिलेशन) माझे ठिकाणी गर्भधारणा झाल्यास ती मला मान्य आहे व पुढेही असेल. कोणत्याही वैद्यकीय कारणाशिवाय वैवाहिक बलात्कार व इतर कारणांमुळे गर्भपातास माझी मनाई आहे व असेल. हे संमतिपत्र पुढील _______महिन्या/महिन्यांसाठी वैध असेल. 

वेळ : 

स्थान : 

पूर्ण नाव : 

स्वाक्षरी : 

 (आधार कार्ड, विवाह नोंदणीची प्रत जोडणे आवश्यक आहे. तसेच या संमतिपत्राचे नोटरायझेशन होणे आवश्यक आहे.) 

-------------------------------------------- 

हा संमतिपत्राचा नमुना पाहून आपणास आश्चर्य वाटणे स्वाभाविक आहे. पण, विवाह झालेल्या व करू इच्छिणार्‍या होतकरूंसाठी या नमुन्याची व त्याचे नोटरायझेशन करण्याची नितांत आवश्यकता भासणार आहे. स्त्रीला पायदळी तुडवण्याची व तिच्याकडे केवळ भोगदासी म्हणून पाहण्याची हिंदू परंपरा असलेल्या भारतात आता अनेक ‘हारवर्डी’ सुधारणा येऊ घातल्या आहेत. गर्भपातासाठी विवाहित आणि अविवाहित असा भेदभाव करता येणार नाही, असे विधान (हे निकालपत्रात का करत नाहीत देव जाणे!) सर्वोच्च न्यायालयाने एक निकाल देताना केले आहे. 

अविवाहित स्त्रीवर बलात्कार झाल्यास गर्भपाताचा अधिकार तिला असणे पूर्णपणे न्याय्य व मानवी मूल्यांना धरून आहे. पण, विवाहित स्त्रीला तिच्या कायदेशीर नवर्‍याचे मत अजिबात विचारांत न घेता गर्भपात करू देणे कितपत न्याय्य व मानवी मूल्यांना धरून आहे? घटनात्मक अधिकार फक्त स्त्री असलेल्या नागरिकालाच कसे असतात? त्यातही ‘वैवाहिक बलात्कार’ ठरवायचा कसा हा वेगळाच मुद्दा आहे. त्यातही तिची संमती (साध्या मराठीत कन्सेन्सस) किंवा संमती नसणे (साध्या मराठीत नॉन-कन्सेन्सस) हा अधिकारही तिलाच बहाल केला जातो. पुरुषाने सिद्ध करावे की, तिची संमती होती की, नव्हती. 

यामागे एक मूळ विचार रुजवला जात आहे, जो घातक आहे. ‘पुरुष हा कायम स्त्रीवर अत्याचारच करतो.’ हा तो विचार. एका बाजूने स्त्री-पुरुष समानतेचा उद्घोष उच्चरवाने करायचा आणि दुसर्‍या बाजूने स्त्री ही दुबळी म्हणून पीडित आहे, असेही म्हणायचे. मुळात स्त्री व पुरुष हे समान नाहीत. त्यांना समान करायलाही जायचे नसते. तो एक वेगळा विषय आहे, पण या सगळ्या विचारांच्या मांडणीमागे हॉर्वर्ड विश्वविद्यालयातील ‘जागृत संस्कृती’ (साध्या मराठीत व्होक कल्चर) जबाबदार आहे. अनेक भारतीय विद्वान, समाजशास्त्रज्ञ हे तिथूनच विद्या ग्रहण करून येत असल्यामुळे ते विचार येथेही तसेच्या तसे बिंबवले जातात. हे म्हणजे नऊवारी नेसलेल्या संस्कृतीवर जीन्स चढवण्यासारखे आहे!

विवाह आपल्याकडे संस्कार आहे, करार नव्हे. प्रजननाचा निसर्गधर्म म्हणून विवाहात परस्पर शारीरिक संबंध अनुस्यूत (साध्या मराठीत इन्क्लुझिव्ह) आहे, हे दोघांनाही माहीत असते. त्यामुळे, शारीरिक संबंधांसाठी वेगळ्या परवानगीची आवश्यकता नसते. व्यक्तीस्वातंत्र्याचा अतिरेकामुळे व व्होक संस्कृतीच्या प्रभावामुळे स्त्रीला एकांगी, झुकते माप देणे चुकीचे आहे. विवाह व कुटुंबसंस्थेचा मूळ हेतूच यामुळे बिघडून जाईल. उत्तम प्रजा (पोरे जन्माला घालणे नव्हे) निर्माण करण्यासाठी नारायणरूपी पुरुष व लक्ष्मीरूपी स्त्री एक संस्कार आपल्यावर करून घेतात ज्याला विवाह म्हटले जाते. ग्रामीण भागांत ‘लक्ष्मीनारायणाचा जोडा’, असे दांपत्याला म्हटले जाते, त्यामागेही हीच संकल्पना आहे. पाश्चिमात्य देशांमध्ये विवाह ही शारीरिक संबंधांसाठी निर्माण केलेली सोय आहे. म्हणूनच तिथे कुटुंबसंस्था नावाची संकल्पना नाही. संत व्हेलेंटाइनपासून आत्ताच्या हॉलिवूड चित्रपटांपर्यंत कौटुंबिक मूल्यांचा (साध्या मराठीत फॅमिली व्हॅल्यू) गजर केला जातो. त्यांची ती जागृत (?) कौटुंबिक मूल्य आम्ही का स्वीकारावीत, हा प्रश्न विचारला गेला पाहिजे. तिथे स्त्रियांना अधिकार नव्हते म्हणून चळवळी, आंदोलने झाली. जिथे घटनेने समान अधिकार दिलेले असतानाही केवळ स्त्रियांचीच बाजू घेतील असे कायदे कशासाठी? शरियात सांगितले आहे म्हणून, ‘मुलीला न्हाणं येणं किंवा पंधरा वर्षे होणे (दोन्हीपैकी एक)’ हे लग्नाचे वय म्हणून कायदा व राज्यघटना कशी मान्य करते? तेव्हा हे स्त्रीवादी व व्होक संस्कृतीवाले कुठे लपून बसतात?

जगभर असलेल्या निसर्गपूजक संस्कृतींना या व्होक संस्कृतीने संपवल्यानंतर त्या संस्कृतीची जागा स्वभावत:च कट्टर असलेल्या अब्रह्मिक संस्कृतींनी घेतली आहे. आता युरोपात इस्लामिक संस्था आणि व्होक संस्कृती हातात हात घालून ख्रिश्चन संस्कृतीला ग्रासत आहेत. या भयापोटीच इटलीमध्ये ‘देव, देश आणि कुटुंब’, अशी घोषणा व विचार मांडणारे जॉर्जिया मेलोनी यांचे सरकार येऊ घातले आहे. त्याचा मुसोलिनीच्या फॅसिझम व पर्यायाने मोदींशी संबंध आपल्याकडच्या विचारवंतांनी लावणे स्वाभाविक आहे. आपल्याकडची उरलीसुरली कुटुंबव्यवस्था संपवण्यासाठीच ही हॉर्वर्डी पिल्ले सोडली जात आहेत. आपल्याकडे स्त्री विरुद्ध पुरुष किंवा स्त्री-पुरुष समानता नाही. आपल्याकडे स्त्री व पुरुष दोघेही एकमेकांना पूरक आहेत. स्त्री व पुरुष दोघेही निसर्गचक्राच्या प्रक्रियेतील महत्त्वाचे घटक आहेत. त्यातही सांगायचेच झाले तर स्त्री पुरुषापेक्षाही काकणभर सरसच आहे!

भारतीय व इराणी हिजाबवरील ‘साम्यवादी बुर्का’

हिजाब  परिधान करण्यावरून दोन परस्पर विरोधी घटना भारतात व इराणमध्ये घडल्याने, निर्णयस्वातंत्र्य (फ्रीडम ऑफ चॉइस/राइट टू चूज) हा विषय पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. यात दोन गोष्टी प्रामुख्याने घडत आहेत, एक म्हणजे याचे सार्वत्रीकरण (जनरलायझेशन) करणे आणि त्यातून हेतुत: विमर्श किंवा पूर्वग्रह (नॅरेटिव्ह) ओढूनताणून चिकटवणे. ज्यावर विचार होणे आवश्यक आहे. 

कर्नाटकात विद्यालयामध्ये गणवेषात हिजाब घालण्याच्या स्वातंत्र्याचे समर्थन आणि इराणमध्ये हिजाब, बुर्का न घालण्याच्या स्वातंत्र्याचे भारतात समर्थन, अशा परस्परविरोधी गोष्टी उदारमतवादी विचारवंत मांडताना दिसतात. इस्लामी देश आणि लोकशाही असलेला देश असे भिन्नत्व असल्याने हे परस्परविरोधी समर्थन भारतात केले जात आहे की, त्यामागे आणखीही काही भूमिका आहे, याचाही विचार होणे आवश्यक आहे. 

आपण एखादी गोष्ट निवडतो तेव्हा फक्त ‘आपले निवड करण्याचे स्वातंत्र्य’ ही एकच बाब त्यामागे असते का? कपडे कोणते घालावेत, याची निवड करताना आपल्याला वाटेल तसे निवडण्याच्या स्वातंत्र्याबरोबरच इतर अनेक बंधने आपण पाळतो. प्रसंग, काळ, वेळ, हेतू, सामाजिक संकेत या सर्व बाबी विचारात घेत त्यातून जे योग्य वाटेल ते आपण निवडतो. खास करून घराबाहेर पडताना. घरात, चार भिंतीच्या आत आपण काय घालावे, काय घालू नये याची निवड करताना आपण आपले निवडस्वातंत्र्य पूर्णत: वापरतो. चारचौघांत जायचे असते तेव्हा, जिथे जायचे आहे ते स्थान कोणते आहे, तो प्रसंग काय आहे, वेळकाळ काय आहे यासह इतर अनेक गोष्टींचा विचार करतो. लग्नाला जाताना जसे कपडे आपण घालतो, तसे मृत व्यक्तीच्या कुटुंबीयांना भेटायला जाताना घालत नाही. पोहायला जातानाचे कपडे पाहायला जाताना घालत नाही. पाय मोकळे करायला जातानाचे कपडे ऑफिसमध्ये घालून जात नाही. आपले निवड करण्याचे स्वातंत्र्य अमर्याद नाही, याचे भान आपल्याला असते व ते आपण ठेवतो.

प्रत्येक सापेक्ष गोष्टीचे अस्तित्व, तिच्या विरुद्ध गोष्टीमुळे असते. बंधनाशिवाय स्वातंत्र्य असूच शकत नाही. म्हणून कुठल्याही स्वातंत्र्याचा अमर्याद वापर अयोग्य आहे. मग ते व्यक्तिस्वातंत्र्य असो किंवा निर्णयस्वातंत्र्य. मुळात स्वातंत्र्य हा अधिकार, हक्क नाही. स्वातंत्र्य म्हणजे जबाबदारी. ‘मला वाट्टेल तसं वागेन’ हे स्वातंत्र्य नव्हे. ‘मला जसं वागणं योग्य आहे, तसं वागेन’ म्हणजे स्वातंत्र्य. 

मुस्लीम स्त्रीने मशिदीत जाताना जसा वेष कुराणला अपेक्षित आहे, तसाच तो घालणे योग्य आहे. मशिदीत बिकिनी घालून जाणे, हे स्त्रीचे निर्णयस्वातंत्र्य म्हणून योग्य नव्हे. जिथे ईश्वराची उपासना, प्रार्थना करायची त्याजागी जाताना वेषही त्या पंथानुरूप असावा. स्विमिंगपूलमध्ये बुर्का घालून पोहणे योग्य नाही. इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. बुर्का घालणे इस्लामी प्रथेप्रमाणे अनिवार्य आहे व तो सोडून पोहताना स्विमिंग ड्रेस घालावा लागतो यासाठी पोहणेच सोडून दे असे जलतरणपटू मुस्लीम महिलेला सांगणे अयोग्य व चुकीचे आहे. 

मंदिर, चर्च, मशीद ही प्रार्थनास्थळे आहेत, पर्यटनस्थळे नाहीत. त्यामुळे तिथे जाताना उचित पेहराव असावा. मशीद वगळता इतर दोन्ही ठिकाणी या अपेक्षेचे, व्यक्तिस्वातंत्र्य व निर्णयस्वातंत्र्य या नावाखाली सर्रास उल्लंघन केले जाते. या सांस्कृतिक संकेतांचे उल्लंघन करणे, वरवर पटणार्‍या गोष्टींसाठी संस्कृतीविषयी नकारात्मक भावना भारतीयांमध्ये निर्माण करणे हे साम्यवादी हेतू स्पष्ट दिसतात. ‘प्रॅक्टिसिंग ख्रिश्चन’ यांची संख्या जगभरात कमी होण्यामागे हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. साम्यवादी व इस्लामपंथीय यासाठी हातात हात घालून कार्य करतात. ‘अंगभूत फुटीरतावाद’ या व अशा अनेक समान धाग्यांमुळे हे  जाळे जगभर विणले जात आहे. विचारधारा म्हणून असलेला साम्यवाद आता एक पंथ (कल्ट) बनला आहे. सातत्याने अविचारी कृत्ये करणार्‍या इस्लामला विचारांची बैठक देण्याचे काम साम्यवाद जगभर आणि भारतातही करत आला आहे. त्यामुळे, कृतीत अंतर्विरोध दिसत असला तरीही हेतूमध्ये तो नाही हे लक्षांत घेणे आवश्यक आहे. कारण, दोन्ही गोष्टींचे समर्थन भारतीय विचारवंतांकडूनच भारतात केले जात आहे. ‘झुंडशाहीने नियमांना नाकारणे’ हे कर्नाटकातील हिजाबसमर्थनाचे कारण आहे. तर, ’निर्णयस्वातंत्र्याचा हट्टाग्रह’ इराणी हिजाबविरोधाचे समर्थन भारतात करण्यामागचे कारण आहे. बहुतांश इस्लामी स्त्रिया हिजाब व बुर्का पांथिक बंधन म्हणून घालतात. या पांथिक बंधनालाच ‘इस्लामी महिलांचे निर्णयस्वातंत्र्य’ म्हणून प्रस्थापित केले जात आहे.  असे करण्याचा प्रशस्त राजमार्ग म्हणजे इराणमधील हिजाब न घालण्याच्या स्वातंत्र्याचे समर्थन. वरवर या परस्पर विरोधी गोष्टी वाटतात, पण त्या  साम्यवादी हेतूने प्रेरित आहेत.

व्यवस्थेवरील विश्वास उडणे, आपल्याच संस्कृतीची लाज वाटणे, कुटुंब व्यवस्था मोडकळणे, समाज म्हणून एकत्र येण्याऐवजी व्यक्ती महत्त्वाची ठरणे या गोष्टींकडे बारकाईने पाहिल्यास अनेक गोष्टींवर असलेला ‘साम्यवादी बुर्का’ दूर होईल यात शंका नाही.